Street Moves: το νέο εργαλείο για να αλλάξουμε τις πόλεις μας

Το 2020, καθώς τα lockdown της πανδημίας ανάγκασαν δισεκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο να εξοικειωθούν και να γνωρίσουν τις γειτονιές τους, μια από τις πιο επ΄καιρες ιδέες στον πολεοδομικό σχεδιασμό ήταν η «πόλη των 15 λεπτών». Ένα όραμα για μια αποκεντρωμένη αστική περιοχή που επιτρέπει στους κατοίκους να καλύπτουν τις καθημερινές τους ανάγκες μέσα σε ένα τέταρτο της ώρας με τα πόδια ή με το ποδήλατο από τα σπίτια τους. Η ιδέα έχει προωθηθεί ως μέσο μείωσης των εκπομπών του θερμοκηπίου και ενίσχυσης της βιωσιμότητας σε πολλές πόλεις διεθνώς και ειδικά στο Παρίσι, όπου η δήμαρχος Anne Hidalgo έχει ιυοθετήσει το μοντέλο ως σχέδιο για την ανάκαμψη της γαλλικής πρωτεύουσας μετά τον Covid-19.

Τώρα η Σουηδία επιδιώκει μια υπερτοπική παραλλαγή, σε εθνική κλίμακα. Ένα σχέδιο που εφαρμόζεται πιλοτικά από τον Σουηδικό Εθνικό Οργανισμό Καινοτομίας Vinnova και το think tank ArkDes και το οποίο εστιάζει σε αυτό που ο Dan Hill, διευθυντής στρατηγικού σχεδιασμού της Vinnova, αποκαλεί «πόλη του ενός λεπτού». Μιλάμε για μια τάξη μεγέθους μικρότερη από άλλα πρόσφατα φιλόδοξα εγχειρήματα. Ο Χιλ αναφέρει: «Ενώ το Παρίσι λειτουργεί με ακτίνα 15 λεπτών και τα σούπερ μπλοκ της Βαρκελώνης με τμήματα της πόλης των εννέα οικοδομικών τετραγώνων, το project της Σουηδίας λειτουργεί στο επίπεδο του ενιαίου δρόμου, δίνοντας προσοχή στον «χώρο έξω από την εξώπορτά μας — και σε αυτόν των γειτόνων μας δίπλα και απέναντι».

Η η πρωτοβουλία ονομάζεται Street Moves
https://arkdes.se/arkdes-play/nu-flyttar-streetmoves-fran-stockholm/
και επιτρέπει στις τοπικές κοινότητες να γίνουν συν-αρχιτέκτονες της διάταξης των δρόμων τους. Μέσω εργαστηρίων και διαβουλεύσεων, οι κάτοικοι μπορούν να καθορίζουν πόσος χώρος χρησιμοποιείται στο δρόμο τους για στάθμευση ή για άλλες δημόσιες χρήσεις. Έχει ήδη εφαρμοστεί πειραματικά σε τέσσερις περιοχές της Στοκχόλμης, και τρεις ακόμη πόλεις βρίσκονται υπό ένταξη. Ο απώτερος στόχος είναι εξαιρετικά φιλόδοξος: επανεξέταση και αναμόρφωση κάθε δρόμου στη Σουηδία για την δεκαετία που διανύουμε. Ετσι ώστε «κάθε δρόμος στη Σουηδία να είναι υγιής, βιώσιμος και ζωντανός μέχρι το 2030», σύμφωνα με τους στόχους του Street Moves.

Σε αντίθεση με την ιδέα της πόλης των 15 λεπτών, το μοντέλο πόλης του ενός λεπτού της Σουηδίας δεν αφορά την κάλυψη όλων των αναγκών των κατοίκων μιας πόλης σε υπερτοπικό επίπεδο. Είναι κάτι που παραβλέπει βασικά στοιχεία όπως η δημόσια συγκοινωνία, η πρόσβαση την εργασία ή η εξειδικευμένη υγειονομική περίθαλψη. Αντίθετα, οι χώροι ακριβώς πέρα από το κατώφλι είναι ιδανικά μέρη για να αρχίσουν οι πόλεις να αναπτύσσουν νέους, πιο άμεσους τρόπους αλληλεπίδρασης με τον κόσμο της γειτονιάς. Υπάρχουν φίλτρα και μια πύλες για τον ευρύτερο κόσμο. Η ατμόσφαιρα και οι εξοπλισμοί που δημιουργούνται μιλούν περισσότερο για το πώς λειτουργεί μια κοινότητα και τι εκτιμά η ίδια. «Οι καθημερινές υποδομές όπως οι δρόμοι κρατούν τα κλειδιά για τους πιθανούς πολιτισμούς μας», λέει ο Hill.

Με το να ξανασκεφτούμε το πεζοδρόμιο ως κρίσιμο χώρο σύνδεσης της κοινότητας, το project επιδιώκει να ξεπεράσει τις αντιλήψεις – τόσο διαδεδομένες στη Σουηδία όσο και αλλού – που αντιμετωπίζουν τους δρόμους κυρίως ως χώρους μετακίνησης και αποθήκευσης αυτοκινήτων. Ο μικρο-εστιασμός στο κομμάτι της πόλης έξω από την πόρτα μας, λέει ο Hill, μπορεί να είναι μια σφήνα για τον ευρύτερο αστικό μετασχηματισμό. «Εδώ, έχουμε πιο τακτική και άμεση συμμετοχή, ευθύνη και αλληλεπίδραση, που στηρίζονται στην εγγύτητα».

Αν και τα πρώτα βήματα του Street Moves έχουν ξεκινήσει πριν το 2020, η επιλογή του μικρό- εστιασμού φαίνεται διπλά σημαντική στον απόηχο ενός έτους που τα μέτρα παραμονής στο σπίτι και οι διαδηλώσεις στο δρόμο ενίσχυσαν την αίσθηση ότι οι γειτονιές μας αποτελούν πλατφόρμες όπου πρέπει να αντιμετωπίσουμε και να ξεπεράσουμε τα πιο βασικά κοινωνικά εμπόδια. Αν και ο συνδυασμός της αφαίρεσης του χώρου του αυτοκινήτου και της αύξησης του χώρου της διαβούλευσης με την κοινότητα μπορεί να ακούγεται πολύ ουτοπικός για να μεταφερθεί σε άλλες πόλεις και χώρες, τα βασικά εργαλεία που χρησιμοποιεί το Street Moves είναι αμερικανικής έμπνευσης – επίπλων δρόμου ανάλογα με το μοντέλο “parklet”.

Ένα εθνικό πάρκο
Πώς λειτουργεί το σχέδιο της Vinnova: Η εταιρεία σχεδιασμού Lundberg Design, έχει αναπτύξει ένα κιτ επίπλων δρόμου, σχεδιασμένο ώστε να ταιριάζει στις διαστάσεις ενός τυπικού χώρου στάθμευσης φτιαγμένο από ανθεκτικά στρώματα πεύκου. Αυτές οι μονάδες, τοποθετημένες στο χώρο του κρασπέδου, μπορούν να τοποθετηθούν ανάλογα με τις ανάγκες με ζαρντινιέρες καθισμάτων, σχάρες ποδηλάτων ή σκούτερ, παιδικούς χώρους ή σταθμούς φόρτισης ηλεκτρικών αυτοκινήτων. Με εύκολους συνδιασμούς, τα κιτ μπορούν είτε να αποτελούν αυτόνομες μονάδες, είτε να διαμορφωθούν ώστε να εξοπλίσουν έναν ολόκληρο δρόμο. Σύμφωνα με τον Hill, η ιδέα «εμπνέεται από την φιλοσοφία του Lego ή της IKEA ή του Minecraft – όπου δημιουργείται ένα ολοκληρωμένο σύστημα που μπορεί να προσαρμοστεί ή να αναδιαμορφωθεί, να προσθέσουμε αντικείμενα κλπ».

Αν και οι δήμοι μπορούν να παρέχουν τις δικές τους εκδοχές αυτής της εργαλειοθήκης, ο σχεδιασμός κάθε δρόμου βασίζεται σε εργαστήρια και διαβούλευση με τους κατοίκους της περιοχής — συμπεριλαμβανομένων και των μαθητών. Οι δρόμοι κοντά σε στάσεις συγκοινωνίας μπορεί να ευνοούν περισσότερο έναν χώρο στάθμευσης ποδηλάτων, ενώ όσοι έχουν καφετέριες θα μπορούσαν να επιλέξουν περισσότερες θέσεις. Ορισμένες μονάδες μπορεί να δίνουν έμφαση σε φυτείες γεμάτες δέντρα, άλλες σε χώρους παιχνιδιού κλπ. Κομμάτι-κομμάτι, αυτές οι εγκαταστάσεις μπορούν να μεταμορφώσουν τους δρόμους σε χώρους κοινωνικότητας και ανάμειξης, ενώνοντας σταθερά τις γειτονιές όπου ο χώρος που χρησιμοποιούν καθημερινά οι κάτοικοι εκτείνεται σιγά σιγά στην ύπαιθρο.

Η διαδικασία σχεδιασμού από την κοινότητα είναι τόσο σημαντική όσο και τα ίδια τα στοιχεία του δρόμου, τονίζουν οι εμπνευστές του έργου. Οι εγκαταστάσεις αντικαθίστανται, προσαρμόζονται ή αφαιρούνται εύκολα, καθιστώντας προσωρινές τις προτάσεις αντί για μόνιμες λύσεις που να ταιριάζουν σε όλους. Μερικά θα μπορούσαν να είναι πειράματα που τελικά οδηγούν σε πιο εκτεταμένους επανασχεδιασμούς. άλλα μπορεί να είναι και εποχιακά. «Το πιο σημαντικό πράγμα σχετικά με αυτά τα πρωτότυπα που έχουμε φτιχτεί είναι ότι μπορεί να είναι όλα λάθος», λέει ο Kieran Long, διευθυντής της Arkdes. Η πραγματική τους λειτουργία, λέει χαρακτηριστικά, είναι «να μας επιτρέψουν να συζητήσουμε για το μέλλον των δρόμων με περαστικούς, ανθρώπους της περιοχής, με παιδιά που είναι μια παρέα, ανθρώπους με ηλεκτρικά ποδήλατα και σκούτερ και ούτω καθεξής. ”

Με αυτόν τον τρόπο, οι συζητήσεις για το σχεδιασμό που μπορεί να φαίνονται αφηρημένες ή άγνωστες σε πολλούς γίνονται συγκεκριμένες και απτές. Οι κάτοικοι μπορούν να δουν κάποιες από τις επιθυμίες τους για το περιβάλλον τους να γίνονται πραγματικότητα, στην πολύ μικρή κλίμακα της περιοχής τους. Οι δρόμοι της Σουηδίας, λέει η Vinnova, μπορούν να γίνουν «μια πλατφόρμα καινοτομίας για την ταχεία και δυναμική αντιμετώπιση της κλιματικής ανθεκτικότητας, της δημόσιας υγείας και της κοινωνικής δικαιοσύνης σε συνδυασμό».

Η τέχνη του δυνατού
Το κατώφλι δηλαδή η περιοχή έξω από την πόρτα του σπιτιού μας, είναι ένα εξαιρετικό μέρος για να ξεκινήσουμε την ενασχόληση με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων και την ενσωμάτωση των επιθυμιών τους σε μια ευρύτερη διαδικασία αστικής διαχείρισης. «Σαφώς και άλλες κοινωνικές υποδομές διαμορφώνουν θεμελιωδώς πιθανά σενάρια για το μέλλον», λέει ο Hill, «αλλά είναι δύσκολο να συλλάβουμε μια νέα πολιτική φαντασία να πυροδοτείται χωρίς ανοιχτούς, γενεσιουργούς πολιτισμούς του δρόμου».
Τίποτα από αυτή την άμεση δέσμευση και μεταμόρφωση δεν μπορεί να συμβεί, ωστόσο, εάν οι ίδιες οι πόλεις δεν έχουν συγκεκριμένους τρόπους για να το πραγματοποιήσουν. Αυτήν τη στιγμή, πολλές πόλεις που είναι επιφορτισμένες με την καθημερινή δουλειά της προσπάθειας συλλογής σκουπιδιών και συντήρησης των σχολείων δεν έχουν, την πυροδότηση μιας νέας πολιτικής φαντασίας ψηλά στην ατζέντα τους.

Δεν είναι, τελικά, απλώς η αδράνεια που μας εμποδίζει να επανασχεδιάσουν όλους τους δρόμους τους. Οι δήμοι αντιμετωπίζουν πιέσεις για να διατηρήσουν την πανταχού παρούσα πρόσβαση Ι.Χ. σε όλη την πόλη και συχνά βασίζονται στα έσοδα από τη στάθμευση για τη χρηματοδότηση άλλων υπηρεσιών – υπηρεσίες που ακόμη και όσοι θέλουν να μειώσουν τις θέσεις στάθμευσης δεν θέλουν να τις δουν να υποχρηματοδοτούνται. Για να λειτουργήσει ένα έργο σαν αυτό, οι πόλεις μπορούν να μειώσουν τη στάθμευση χωρίς να μειώσουν τους προϋπολογισμούς τους και να κατευνάσουν τους αυτοκινητιστές παρέχοντας τους μια άνεση που φαίνεται να αντισταθμίζει την απώλεια στάθμευσης.

«Συνεργαζόμαστε με το τμήμα αυτοκινητοδρόμων της Στοκχόλμης με μια σειρά από βασικά ερωτήματα», λέει ο Λονγκ. «Ποια είναι τα ετήσια έσοδα για μια θέση στάθμευσης; Τι είδους επένδυση χρειάζεστε για να την εγκαταλείψουμε; Πού είμαστε διατεθειμένοι να το φτάσουμε;

Αυτή η διαδικασία βρίσκεται ακόμη στα αρχικά της στάδια. Μέχρι στιγμής, το Street Moves έχει πραγματοποιήσει σε πειραματικό επανασχεδιασμό τεσσάρων δρόμων στη Στοκχόλμη και θα επεκταθεί και σε άλλες τοποθεσίες στο Γκέτεμποργκ και το Μάλμο. Βρίσκεται επίσης σε συζητήσεις και με άλλες πόλεις, συμπεριλαμβανομένης της βόρειας πόλης Umeå, αποδεικνύοντας ότι οι εποχιακές ακραίες καιρικές συνθήκες δεν αποτελούν εγγενές εμπόδιο για τη δημιουργία πιο ζωντανών δημόσιων χώρων. Τα διδάγματα που αντλήθηκαν σε αυτά τα αρχικά στάδια θα βοηθήσουν στην ανάπτυξη του έργου, καθώς τα ευρήματα από τα αρχικά έργα θα συμπεριληφθούν σε ένα εγχειρίδιο που θα καθοδηγεί τους δήμους στις βασικές διαδικασίες και ζητήματα που είναι απαραίτητα για τους μετασχηματισμούς.

Ένα διεθνές μοντέλο
Αυτός ο μεγάλος μετασχηματισμός μπορεί να φαίνεται ότι έχει σημασία μόνο για μια χώρα όπως η Σουηδία, ένα κράτος του οποίου τις κοινωνικές και περιβαλλοντικές πολιτικές συχνά ζηλεύουν οι προοδευτικοί άνθρωποι άλλων χωρών. Η Σουηδική νομοθεσία έχει δεσμεύσει τις πόλεις της να γίνουν ουδέτερες από εκπομπές άνθρακα έως το 2045, καθιστώντας μια φιλόδοξη εθνική εκστρατεία επανασχεδιασμού των δρόμων που αποδυναμώνει τη χρήση αυτοκινήτων ως εφικτή προοπτική. Ωστόσο, οι στόχοι του έργου Street Moves απέχουν πολύ από το να είναι ξένοι και για τις πόλεις των ΗΠΑ – ο Hill αναφέρει τους κήπους του Ron Finlay στο Λος Άντζελες ως έμπνευση, για παράδειγμα. Και κατά τη διάρκεια των πολλών μηνών της κρίσης του Covid, τα εστιατόρια και οι λιανοπωλητές των ΗΠΑ διεκδικούν πεζοδρόμια για ημι-κλειστά «streateries» και άλλες εγκαταστάσεις, αποδεικνύοντας ότι με μερικές στρατηγικές αλλαγές στους δρόμους υπάρχει η δύναμη να αλλάξουν οι γειτονιές.

Πράγματι, με τα lockdown, η σημασία της διατήρησης ενός ασφαλούς δημόσιου χώρου και της δημιουργίας χώρου για τις βασικές υπηρεσίες κοντά στα σπίτια των ανθρώπων έχει γίνει ολοένα και πιο ξεκάθαρη. Ομοίως, το κίνημα Black Lives Matter έχει επικεντρώσει την προσοχή του στο πώς, μέσω των αποφάσεων σχεδιασμού και των στρατηγικών αστυνόμευσης που πλήττονται από τον ρατσισμό, οι δρόμοι των πόλεων των ΗΠΑ δεν προσφέρουν επί του παρόντος ίση πρόσβαση και ασφάλεια στους έγχρωμους ανθρώπους. Αυτοί οι ίδιοι δρόμοι είναι επίσης όπου οι διαδηλωτές έχουν συγκεντρωθεί για να πιέσουν για αλλαγή, όπου έχει διαμορφωθεί μια συγκεκριμένη, ριζική πολιτική αντίστασης. Δεν πρέπει να αγνοηθεί η σημασία των δρόμων ως τοποθεσιών για τις χώρες να διατυπώνουν και να λύνουν τα προβλήματά τους.

Αυτοί οι αγώνες μπορεί να φαίνονται πολύ μακριά από ένα σουηδικό έργο parklet, αλλά το παράδειγμα του Street Moves αντιπροσωπεύει μια μέτρια προσπάθεια να δοθεί στους κατοίκους των πόλεων πιο άμεσος έλεγχος στο περιβάλλον τους, με τρόπους που οι πόλεις διεθνώς καλό θα ήταν να το παρατηρήσουν. Εάν οι πιο επείγουσες κρίσεις αυτής της εποχής — κλιματική κριση, κοινωνική συνοχή, εξέλιξη της δημοκρατίας — έχουν φτάσει ακριβώς έξω από τα κατώφλια μας, ίσως είναι λογικό να διεκδικήσουμε αυτόν τον χώρο ως αφετηρία για την αλλαγή.

https://www.bloomberg.com/news/features/2021-01-05/a-tiny-twist-on-street-design-the-one-minute-city