Στο πλαίσιο του Δημοτικό Ελεύθερο Ανοικτό Πανεπιστήμιο Περιστερίου, πραγματοποιήθηκε με επιτυχία τη Δευτέρα 12 Ιανουαρίου 2026 μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα διάλεξη με θέμα «Το έργο των Συλλόγων στη διαχείριση της λαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς», στο Πολιτιστικό – Συνεδριακό Κέντρο του Δημαρχιακού Μεγάρου Περιστερίου.
Ομιλητής ήταν ο Εμμανουήλ Βαρβούνης, Καθηγητής Λαογραφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, ο οποίος ανέπτυξε με επιστημονική τεκμηρίωση και παραδείγματα τον καθοριστικό ρόλο των πολιτιστικών συλλόγων στη διαφύλαξη, ανάδειξη και μετάδοση της άυλης λαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς.
Τον ομιλητή προλόγισε ο Αλέξανδρος Πατσής, Δρ. Ιστορίας της Εκπαίδευσης, Εκπαιδευτικός και Μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής του Δ.Ε.Α.Π. Περιστερίου.
Χαιρετισμό απηύθυνε ο Θανάσης Καποτάς, Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Δ.Ε.Π.Α.Δ.Π. και Υπεύθυνος του Δ.Ε.Α.Π. Περιστερίου, υπογραμμίζοντας τη σημασία της δια βίου μάθησης και της πολιτιστικής συμμετοχής των πολιτών.
Στο κύριο μέρος, ο κ. Βαρβούνης ανέπτυξε το θέμα «Το έργο των συλλόγων στη διαχείριση της λαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς», ξεκινώντας από το τι είναι οι σύλλογοι (εθνοτοπικοί και πολιτιστικοί), τη διεθνή διάστασή τους και την έντονη ανάπτυξή τους στην Ελλάδα μετά τη Μεταπολίτευση, ως αποτέλεσμα της ελευθερίας του «συνέρχεσθαι» και της ανάγκης των εσωτερικών μεταναστών να διαχειριστούν τη μνήμη και την ταυτότητά τους. Επισήμανε, όμως, ότι σήμερα παρατηρείται μειωμένη συμμετοχή των νέων, όχι επειδή δεν ενδιαφέρονται για τον τόπο τους, αλλά επειδή έχουν αλλάξει οι τρόποι σύνδεσης και έκφρασης (κοινωνικά δίκτυα, ψηφιακά κανάλια), άρα οι παραδοσιακές δράσεις των συλλόγων δεν τους εκφράζουν με τον ίδιο τρόπο.
Κεντρικό σημείο της διάλεξης ήταν η διάκριση μεταξύ «παράδοσης» και «πολιτιστικής κληρονομιάς». Ο ομιλητής υπογράμμισε ότι η παράδοση δεν είναι ένα στατικό «πακέτο» από το παρελθόν που φθίνει, αλλά μια ζωντανή διαδικασία που διαρκώς μετασχηματίζεται (παρομοιάστηκε με ποτάμι που συνεχώς ανανεώνεται). Αντίθετα, η πολιτιστική κληρονομιά είναι ένα πιο συγκεκριμένο, «κληρονομημένο» σύνολο στοιχείων που μπορεί να οργανωθεί και να διαχειριστεί. Με αυτή τη λογική, οι σύλλογοι δεν «διαχειρίζονται την παράδοση» ως διαδικασία, αλλά κυρίως την κληρονομιά (π.χ. συγκεκριμένες μορφές χορών, εθίμων, ενδυμασιών) και ταυτόχρονα αποτελούν και οι ίδιοι μέρος του σύγχρονου λαϊκού πολιτισμού.
Στη συνέχεια ανέδειξε ζητήματα ορολογίας και ακρίβειας: η «λαογραφία» είναι επιστήμη, ενώ το αντικείμενό της είναι ο «λαϊκός πολιτισμός», άρα όροι όπως «λαογραφικός σύλλογος» ή «λαογραφική παρέλαση» είναι εννοιολογικά προβληματικοί. Παράλληλα, εξήγησε ότι πολλές «ιστορίες» που συνοδεύουν έθιμα αποτελούν μεταγενέστερες κατασκευές (παράδειγμα η βασιλόπιτα), κάτι που δείχνει πώς η παράδοση μετασχηματίζεται και επανανοηματοδοτείται.
Ένα ακόμη βασικό επιχείρημα ήταν ότι οι σύλλογοι λειτουργούν κατά κύριο λόγο ως φορείς ταυτότητας σε ένα πολυκαταγωγικό κοινωνικό περιβάλλον. Το κρίσιμο, όμως, είναι πώς παρουσιάζουν την κληρονομιά: ο ομιλητής ξεκαθάρισε ότι οι περισσότερες δράσεις δεν είναι «αναβιώσεις» αλλά «αναπαραστάσεις», αφού αναβίωση υπάρχει μόνο όταν το έθιμο επανεντάσσεται πραγματικά στην κοινότητα και τελείται ως βίωμα και όχι ως θέαμα. Έφερε παραδείγματα περιπτώσεων όπου υπήρξε πράγματι αναβίωση ή όπου μια σύγχρονη αναπαράσταση άλλαξε νόημα λόγω κοινωνικών συμφραζομένων (π.χ. η «Μπάμπο» που σε νεότερες εκδοχές συνδέθηκε με τη γυναικοκρατία και αργότερα κρίθηκε ανακόλουθη).
Ο κ. Βαρβούνης τόνισε επίσης ότι υπάρχουν κανόνες και μεθοδολογία για τις αναπαραστάσεις (αναφορά στον κλάδο της «Δημόσιας Λαογραφίας / Public Folklore»): επιλογή συγκεκριμένης ιστορικής φάσης του εθίμου, αποφυγή ομοιομορφιών και «φαντασιακών» ανακατασκευών (π.χ. ίδιες φορεσιές για όλους, σύγχυση της «καλής» ενδυμασίας με την καθημερινή), προσοχή στην ονοματολογία των εθίμων και συνεργασία με επιστημονικούς/θεσμικούς φορείς ώστε το αποτέλεσμα να έχει νόημα και εγκυρότητα.
Τέλος, άσκησε κριτική στις πελατειακές χρήσεις της επιχορήγησης και στη μετατροπή των συλλόγων σε μηχανισμούς πολιτικής προβολής, επισημαίνοντας ότι η στήριξη πρέπει να συνδέεται με ουσιαστικό σχεδιασμό και ποιότητα. Ανέφερε ως θετική απάντηση την ανάγκη επιμόρφωσης στελεχών αυτοδιοίκησης και πολιτιστικών φορέων (μεταπτυχιακές και επιμορφωτικές δομές στη «λαογραφία και πολιτιστική διαχείριση»), ώστε να βελτιωθεί η πρακτική εφαρμογή.
Κλείνοντας, υπογράμμισε ότι η αξία των συλλόγων είναι μεγάλη ως φορείς συλλογικής δράσης, μνήμης και ταυτότητας. Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι η επιφανειακή «παρουσίαση εθίμων», αλλά η μετάβαση από το έθιμο στο ήθος: οι αναπαραστάσεις να οδηγούν σε ουσιαστικό τρόπο ζωής, συμμετοχή και βίωμα, αλλιώς μένει μόνο «θόρυβος» χωρίς πραγματικό πολιτιστικό αποτέλεσμα.
Η διάλεξη είναι διαθέσιμη στο κανάλι YouTube της Δημοτική Βιβλιοθήκη Περιστερίου, στον σύνδεσμο:
https://www.youtube.com/watch?v=xrV9e7Ji0lM
