Με έντονο θεσμικό και πολιτικό αποτύπωμα εξελίχθηκε στην ΚΕΔΕ η συζήτηση για την συνταγματική αναθεώρηση και στο αίτημα ενίσχυσης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον πυρήνα του πολιτειακού συστήματος. Το μήνυμα ήταν σαφές: αν η Αυτοδιοίκηση δεν μπει οργανωμένα στον διάλογο, κινδυνεύει να χάσει – ξανά – μια ιστορική ευκαιρία.
Τα άρθρα-κλειδιά: 101 και 102 στο τραπέζι των αναθεωρητέων
Στην εισήγηση που παρουσιάστηκε, τέθηκε ως βασική προτεραιότητα να ενταχθούν ρητά στον δημόσιο διάλογο και στις αναθεωρητέες διατάξεις τα άρθρα που καθορίζουν την αρχιτεκτονική της αποκέντρωσης και της Αυτοδιοίκησης, με ιδιαίτερη αναφορά στο άρθρο 101 (αποκεντρωτικό σύστημα) και στο άρθρο 102 (ΟΤΑ). Υπογραμμίστηκε ότι υπάρχει τεκμηριωμένο υλικό, με νομολογία, βιβλιογραφία και μελέτες (ΕΕΤΑΑ/ΙΤΑ), αλλά η πραγματική προϋπόθεση είναι μία: η απαιτούμενη πολιτική βούληση.
Παράλληλα, έγινε ειδική μνεία στο ευρωπαϊκό πλαίσιο: ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας (ως καταστατικός οδηγός για την τοπική δημοκρατία), οι προτάσεις του Κογκρέσου Τοπικών και Περιφερειακών Αρχώντου Συμβουλίου της Ευρώπης και η Επιτροπή των Περιφερειών της ΕΕ, ως εργαλεία που μπορούν να «δέσουν» θεσμικά τις διεκδικήσεις.
Οι βασικές κατευθύνσεις: Τοπική δημοκρατία, επικουρικότητα, πόροι
Το προκαταρκτικό πλαίσιο που αναπτύχθηκε περιγράφει μια σειρά από κατευθύνσεις για την αναβάθμιση του θεσμού:
- Κατοχύρωση του διττού χαρακτήρα της Αυτοδιοίκησης ως θεμελιώδους έκφρασης της τοπικής δημοκρατίας και της τοπικής αυτονομίας.
- Αρχές εταιρικής σχέσης και επικουρικότητας, ώστε η κεντρική διοίκηση να μην «μεταφέρει ευθύνες» χωρίς συνεργασία και υποστήριξη.
- Ρυθμιστικές αρμοδιότητες στους ΟΤΑ, με δυνατότητα έκδοσης κανονιστικών πράξεων για δημόσιες πολιτικές σε τοπικό/περιφερειακό επίπεδο.
- Οικονομική αυτοτέλεια και δημοσιονομική αποκέντρωση, με πιο αυτόματο και θεσμικά προστατευμένο τρόπο απόδοσης πόρων, ώστε να μειώνεται η διακριτική ευχέρεια υπουργείων και ο εκάστοτε «κόφτης».
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στη νησιωτικότητα και ορεινότητα: επισημάνθηκε ότι μια γενική συνταγματική αναφορά δεν αρκεί και προτάθηκε εμπλουτισμός των διατάξεων (ακόμη και μέσω ερμηνευτικής δήλωσης) ώστε οι ειδικές συνθήκες να λαμβάνονται υποχρεωτικά υπόψη στα κανονιστικά κείμενα και στα αναπτυξιακά προγράμματα.
«Πόροι μαζί με αρμοδιότητες» – αλλά με σαφή ορισμό πόρων
Κομβικό σημείο της συζήτησης ήταν η ενίσχυση του άρθρου 102 παρ. 5, ώστε η μεταβίβαση ή ανάθεση νέων αρμοδιοτήτων να συνεπάγεται όχι απλώς μεταφορά, αλλά διασφάλιση του συνόλου των αναγκαίων πόρων.
Μάλιστα, μπήκε στο τραπέζι μια ιδιαίτερα πρακτική – και «θωρακιστική» – προσέγγιση: να αποσαφηνιστεί ρητά ότι «πόροι» δεν είναι μόνο χρήματα, αλλά και:
- ανθρώπινο δυναμικό,
- υποδομές και εξοπλισμός,
- ψηφιακά εργαλεία και τεχνογνωσία.
Στο ίδιο πνεύμα συνδέθηκε και το άρθρο 74 (αιτιολογική έκθεση νομοσχεδίων), με πρόταση να προβλέπεται ότι για διοικητικές μεταρρυθμίσεις η αιτιολογική έκθεση θα περιλαμβάνει τους όρους και τους υλικούς/άυλους πόρους εφαρμογής.
Η πρόταση για ημερίδα «με βαριά» επιστημονική συμμετοχή και πολιτικό άνοιγμα
Ως επόμενο βήμα προτάθηκε η διοργάνωση ημερίδας με ειδικούς επιστήμονες και θεσμικούς εισηγητές, με στόχο να μπει οργανωμένα το θέμα στη δημόσια σφαίρα. Αναφέρθηκαν ενδεικτικά πρόσωπα (εισηγητές/καθηγητές/θεσμικοί παράγοντες), με στόχο να υπάρξει τεκμηρίωση, ευρεία πολιτική πρόσκληση και ισχυρή προβολή.
Το σκεπτικό ήταν σαφές: συνταγματική αναθεώρηση δεν γίνεται κάθε χρόνο, αλλά τώρα – μετά από δεκαετίες – υπάρχουν οι κοινωνικές και θεσμικές συνθήκες που καθιστούν την αναθεώρηση αναγκαία, ιδίως για τα ζητήματα της Αυτοδιοίκησης.
Παρεμβάσεις που ανέδειξαν τις «μεγάλες συγκρούσεις»: έλεγχος νομιμότητας, τοπική φορολογία, «ελάχιστο» ΚΑΠ
Στη συζήτηση ξεχώρισαν και οι παρεμβάσεις που έβαλαν «αιχμές» ή προειδοποίησαν για δύσκολα μέτωπα.
1) Έλεγχος νομιμότητας – κατάργηση ή θεσμική ασφάλεια;
Κατατέθηκε έντονη κριτική απέναντι στη λογική ειδικού ελεγκτή νομιμότητας για την Αυτοδιοίκηση, με το επιχείρημα ότι δημιουργεί μια μόνιμη υπόνοια παρανομίας απέναντι σε αιρετά όργανα. Από την άλλη, εκφράστηκε αντίλογος ότι ο έλεγχος νομιμότητας αποτελεί «ασφάλεια δικαίου» και προστασία για τους αιρετούς από μελλοντικές εμπλοκές. Η συζήτηση δεν έκλεισε με ομοφωνία: αντιθέτως, αναδείχθηκε ως κρίσιμο πεδίο εξισορρόπησης διοικητικής αυτοτέλειας και θεσμικής προστασίας.
2) Τοπική φορολογία – αυτοτέλεια ή ανισότητες;
Καταγράφηκε ισχυρή πρόταση να προβλεφθεί δυνατότητα πραγματικής τοπικής φορολογίας, ως γνώρισμα των δυτικών αυτοδιοικητικών συστημάτων. Όμως διατυπώθηκε και σοβαρή αντίρρηση: σε φτωχούς/ορεινούς/νησιωτικούς δήμους η δυνατότητα αυτή μπορεί να οδηγήσει σε διεύρυνση ανισοτήτων και σε αδιέξοδο για δημότες που ήδη δυσκολεύονται να ανταποκριθούν. Η ουσία του διλήμματος αποτυπώθηκε καθαρά: περισσότερη αυτονομία ή κίνδυνος άνισης Ελλάδας πολλών ταχυτήτων;
3) Θεσμοθέτηση “ελάχιστου” χρηματοδοτικού ορίου για την Αυτοδιοίκηση
Τέθηκε ως βαριά θεσμική διεκδίκηση να οριστεί στο Σύνταγμα ένα ελάχιστο ποσό ή ποσοστό χρηματοδότησης (π.χ. σε σχέση με ΚΑΠ/φορολογικούς πόρους), ώστε να μην εξαρτάται κάθε φορά από τις επιλογές της εκάστοτε κυβέρνησης. Η λογική εδώ είναι ξεκάθαρη: χωρίς τέτοια συνταγματική «βάση», η οικονομική αυτοτέλεια μένει σύνθημα.
Μητροπολιτική διακυβέρνηση και πολυεπίπεδη συνεργασία: χωρίς “εξοφίτσιο” και χωρίς παρανοήσεις
Συμπληρωματικά, αναδείχθηκαν ζητήματα μητροπολιτικών λειτουργιών για Αθήνα/Θεσσαλονίκη, με έμφαση ότι η λύση πρέπει να είναι αιρετή και δημοκρατικά νομιμοποιημένη, χωρίς επιστροφή σε λογικές «εξοφίτσιο» ρόλων ή δομών που γεννούν στρεβλώσεις. Παράλληλα, αναδείχθηκε η ανάγκη πραγματικής πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, όχι ως επικοινωνιακό σχήμα, αλλά ως θεσμικό μοντέλο συνεργασίας με κανόνες, διαλειτουργικότητα και συμμετοχή.
Απόφαση με «διπλή γραμμή»: αποστολή κειμένου και επιφύλαξη για περαιτέρω επεξεργασία
Στο κλείσιμο, ξεκαθαρίστηκε ότι το κείμενο θα διαβιβαστεί ως αρχικό πλαίσιο και θα συνοδευτεί από:
- απόφαση για πραγματοποίηση ημερίδας,
- αποστολή σε πολιτική ηγεσία και κόμματα,
- ρητό αίτημα συμμετοχής της Αυτοδιοίκησης στην επιτροπή αναθεώρησης,
- επιφύλαξη για κατάθεση πιο ολοκληρωμένων και επεξεργασμένων θέσεων στη συνέχεια.
Με άλλα λόγια: να μην φανεί ότι η ΚΕΔΕ «προτρέχει», αλλά ούτε και ότι «καθυστερεί». Να μπει εγκαίρως στο τραπέζι, με σοβαρότητα, τεκμηρίωση και πολιτική αυτοπεποίθηση.
Το συμπέρασμα της συζήτησης: «Αν δεν ζητήσεις το όλον, δεν παίρνεις ούτε το μερικό»
Η συζήτηση στην ΚΕΔΕ ανέδειξε ότι ο νέος Κώδικας δεν είναι απλώς ένα τεχνικό νομοθέτημα. Είναι ο καταλύτης που μπορεί να ανοίξει την πόρτα σε μια νέα συνταγματική θωράκιση της Αυτοδιοίκησης: με αρμοδιότητες που δεν θα είναι «ακάλυπτες», με πόρους που δεν θα είναι «διακριτική ευχέρεια», με συνεργασία που δεν θα είναι «τυπική διαβούλευση» και με θεσμική αυτοτέλεια που δεν θα υπονομεύεται από πρακτικές κεντρικού ελέγχου.
Η κρίσιμη φράση που αιωρήθηκε πάνω από όλη τη συζήτηση ήταν ουσιαστικά μία:
ή η Αυτοδιοίκηση θα γίνει θεσμικός συνομιλητής στην αναθεώρηση, ή θα συνεχίσει να διεκδικεί μέσα από έναν σιδερένιο κορσέ.
Δείτε το video στις 2 ώρες και 5 λεπτά
