Και ενώ όλος ο Νέος Κώδικας επιχειρεί να δώσει στους Δήμους χαρακτήρα συμπαγούς λειτουργίας μέσω συνεκτικών πολιτικών, έκπληξη προκαλεί το γεγονός ότι με το άρθρο 312 καταργείται η υποχρεωτικότητα των άρθρων 203-207 του Νόμου 3463/2006 και του άρθρο 266 του Νόμου 3852/2010 κατάρτισης Επιχειρησιακών Προγραμμάτων από τους δήμους και γίνεται πρόβλεψη Πενταετών Σχέδιο Δράσεων δυνητικού χαρακτήρα.
«οι δήμοι και οι περιφέρειες, με απόφαση του δημοτικού και περιφερειακού συμβουλίου, αντίστοιχα, δύνανται να καταρτίζουν Πενταετές Σχέδιο Δράσεων, το οποίο εξειδικεύεται κατ’ έτος σε Ετήσιο Πρόγραμμα Δράσεων.
Με το Άρθρο 312 του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης περιγράφεται ένα στρατηγικό πλαίσιο προγραμματισμού για τους δήμους και τις περιφέρειες, επιχειρώντας να συνδέσει την καθημερινή λειτουργία των ΟΤΑ με μακροπρόθεσμους αναπτυξιακούς στόχους, μετρήσιμα αποτελέσματα και δημόσια λογοδοσία.
Η διάταξη προβλέπει ότι μέσα στους πρώτους επτά μήνες κάθε αυτοδιοικητικής περιόδου, τα δημοτικά και περιφερειακά συμβούλια δύνανται να εγκρίνουν ένα Πενταετές Σχέδιο Δράσεων, το οποίο θα λειτουργεί ως ο βασικός στρατηγικός «οδικός χάρτης» της διοίκησης για όλη τη διάρκεια της θητείας. Το σχέδιο αυτό θα εξειδικεύεται κάθε χρόνο μέσω ενός Ετήσιου Προγράμματος Δράσεων, το οποίο θα αποτυπώνει τις επιμέρους παρεμβάσεις και προτεραιότητες.
Μια ακόμη ίσως αντίφαση είναι ότι το άρθρο συνδέει άμεσα τον στρατηγικό σχεδιασμό με τη δημόσια λογοδοσία. Τα ζητήματα εκπόνησης και υλοποίησης των σχεδίων δράσης θα συζητούνται υποχρεωτικά στην ειδική δημόσια συνεδρίαση απολογισμού πεπραγμένων της δημοτικής ή περιφερειακής αρχής, που προβλέπεται στο Άρθρο 150 του νέου Κώδικα. Πώς θα συζητούνται όμως υποχρεωτικά όταν δεν έχουν καταρτιστεί;
Η φιλοσοφία της διάταξης παρ΄όλα αυτά επιχειρεί να συνεχιστεί η προσπάθεια υιοθέτησης σύγχρονων μοντέλων δημόσιας διοίκησης και διοίκησης έργων, καθώς διατηρεί στην Αυτοδιοίκηση έννοιες όπως ο στρατηγικός σχεδιασμός, η στοχοθεσία, οι δείκτες απόδοσης και η αξιολόγηση αποτελέσματος με ένα συνεκτικό μοντέλο πολιτικής και διοικητικής λειτουργίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το Πενταετές Σχέδιο δεν θα συντάσσεται αποκομμένα από τον εθνικό σχεδιασμό. Αντίθετα, το άρθρο προβλέπει ρητά ότι για την κατάρτισή του θα λαμβάνονται υπόψη οι κατευθύνσεις του εθνικού και περιφερειακού χωρικού σχεδιασμού, τα χρηματοδοτικά εργαλεία, οι στρατηγικές μεταφορών, τα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας (ΣΒΑΚ), αλλά και γενικότερα οι εθνικές πολιτικές ανάπτυξης.
Η συγκεκριμένη πρόβλεψη αποτυπώνει και πάλι τη λογική «ευθυγράμμισης» των δήμων και των περιφερειών με τις κεντρικές δημόσιες πολιτικές και τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά προγράμματα. Παράλληλα όμως αναδεικνύει και ένα διαχρονικό ερώτημα για την ελληνική αυτοδιοίκηση: πόσο πραγματικά αυτόνομος μπορεί να είναι ο τοπικός σχεδιασμός όταν μεγάλο μέρος των στρατηγικών κατευθύνσεων καθορίζεται σε εθνικό επίπεδο;
Το άρθρο προβλέπει επίσης ελάχιστο υποχρεωτικό περιεχόμενο για τα σχέδια δράσεων. Συγκεκριμένα, αυτά θα πρέπει να περιλαμβάνουν αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης, στρατηγικούς στόχους, προτεραιότητες ανά αρμοδιότητα και συγκεκριμένους δείκτες μέτρησης και αξιολόγησης των επιδόσεων των δήμων, των περιφερειών και των νομικών τους προσώπων.
Η αναφορά στους δείκτες απόδοσης αποτελεί μία από τις σημαντικότερες καινοτομίες της διάταξης. Ουσιαστικά εισάγεται για πρώτη φορά με τόσο σαφή τρόπο η έννοια της μετρήσιμης διοίκησης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Οι δήμοι και οι περιφέρειες δεν θα κρίνονται μόνο πολιτικά, αλλά και με βάση ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα αποτελεσματικότητας.
Ταυτόχρονα, το Ετήσιο Πρόγραμμα Δράσεων μπορεί να συνδέεται και με το σύστημα στοχοθεσίας του Δημοσίου, όπως αυτό προβλέπεται στον ν. 4940/2022. Πρόκειται για μια διάταξη που δείχνει ότι το Υπουργείο Εσωτερικών επιχειρεί να εντάξει πλήρως τους ΟΤΑ στη συνολική μεταρρυθμιστική λογική της δημόσιας διοίκησης, με έμφαση στην επίτευξη στόχων και την αξιολόγηση.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η πρόβλεψη υποχρεωτικής δημόσιας διαβούλευσης. Το Πενταετές Σχέδιο και το Ετήσιο Πρόγραμμα θα πρέπει να αναρτώνται για τουλάχιστον δεκαπέντε ημέρες στην ιστοσελίδα του δήμου ή της περιφέρειας πριν εγκριθούν από τα συμβούλια. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται η ενίσχυση της διαφάνειας και της συμμετοχικότητας, δίνοντας τη δυνατότητα σε πολίτες, φορείς και επαγγελματικές ομάδες να τοποθετηθούν επί των προτεραιοτήτων της διοίκησης.
Δεν προβλέπει όμως επανεκτίμηση και επικαιορποίηση.
Στην πράξη, η επιτυχία της νέας διάταξης θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο οι δήμοι και οι περιφέρειες θα αποκτήσουν τις αναγκαίες διοικητικές και τεχνικές δυνατότητες για ουσιαστικό σχεδιασμό. Για πολλούς μικρούς ή υποστελεχωμένους ΟΤΑ, η σύνταξη σοβαρών πενταετών σχεδίων με δείκτες αξιολόγησης και στρατηγικές κατευθύνσεις ενδέχεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα απαιτητική χωρίς εξωτερική τεχνική υποστήριξη. Ο δυνητικός χαρκτήρας είναι και απαλλακτικός.
Παρά τις προκλήσεις, το Άρθρο 312 σηματοδοτεί μια σαφή προσπάθεια συνέχισης της μετάβασης από το μοντέλο της αποσπασματικής διοίκησης σε ένα μοντέλο προγραμματισμένης, μετρήσιμης και στρατηγικά οργανωμένης Αυτοδιοίκησης, όπου ο σχεδιασμός, η χρηματοδότηση, η αξιολόγηση και η λογοδοσία επιχειρείται να λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα δημόσιας διοίκησης.
