Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που προκαλούν την διαμόρφωση της κοινής γνώμης στον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης είναι οι περιπτώσεις στις οποίες δήμοι και περιφέρειες και κυρίως οι δήμαρχοι και οι Περιφερειάρχες μπορούν να προχωρούν σε απευθείας αναθέσεις, μισθώσεις, εκποιήσεις ή παραχωρήσεις χωρίς τη διενέργεια δημοπρασίας και διαγωνισμού.
Μια διαδικασία που ξεκίνησε ως ανάγκη του επείγοντως και κατέληξε στο 90% των συμβάσεων χωρίς να λείπουν και οι δήμοι που πιάνουν το 100% των συμβάσεων. Μια διαδικασία που όπως φαίνεται από όλες τις έρευνες στοιχίζει πολύ σε χρήμα και σε ποιότητα στους δήμους.
Το Υπουργείο Ανάπτυξης παρατηρώντας τις καταχρήσεις εξέδωσε και Εγκύκλιο.
Αν και ο γενικός κανόνας παραμένει η διασφάλιση του ανταγωνισμού μέσω ανοικτών διαδικασιών και δημοπρασιών, ο νέος Κώδικας προβλέπει μια σειρά εξαιρέσεων που επιτρέπουν την απευθείας διαδικασία υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Απευθείας μίσθωση ακινήτων από δήμους και περιφέρειες
Σύμφωνα με το Άρθρο 555, η μίσθωση ακινήτων από δήμους και περιφέρειες πραγματοποιείται κατ’ αρχήν μέσω δημοπρασίας.
Ωστόσο, επιτρέπεται απευθείας μίσθωση με απόφαση του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου όταν έχουν προηγηθεί τουλάχιστον δύο άγονες δημοπρασίες ή όταν αποδεικνύεται ότι μόνο ένα συγκεκριμένο ακίνητο μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του φορέα. Στη δεύτερη περίπτωση απαιτείται αυξημένη πλειοψηφία δύο τρίτων (2/3) του συνολικού αριθμού των μελών του συμβουλίου.
Η διάταξη αυτή δίνει μεγαλύτερη ευελιξία στους ΟΤΑ σε περιπτώσεις όπου η αγορά ακινήτων είναι περιορισμένη ή όταν απαιτείται εξειδικευμένος χώρος για τη λειτουργία δημοτικών υπηρεσιών.
Απευθείας εκποίηση κινητών πραγμάτων
Το Άρθρο 557 προβλέπει ότι η εκποίηση κινητών πραγμάτων και τεχνικού εξοπλισμού πραγματοποιείται κανονικά μέσω δημοπρασίας.
Παράλληλα όμως παρέχεται η δυνατότητα απευθείας εκποίησης χωρίς δημοπρασία προς το Δημόσιο, άλλους δήμους, περιφέρειες, νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου και οργανισμούς κοινής ωφέλειας για την κάλυψη των αναγκών τους. Η σχετική απόφαση λαμβάνεται από το δημοτικό ή περιφερειακό συμβούλιο με απόλυτη πλειοψηφία.
Η διάταξη διευκολύνει τη μεταφορά εξοπλισμού μεταξύ φορέων του Δημοσίου χωρίς χρονοβόρες διαδικασίες.
Απευθείας εκμετάλλευση δημοτικών δασών
Στο Άρθρο 572 προβλέπεται ειδική εξαίρεση για τους δήμους που διαθέτουν δημοτικά δάση.
Οι δήμοι μπορούν να εκμισθώνουν απευθείας και χωρίς δημοπρασία την εκμετάλλευση των δασών τους για χρονικό διάστημα έως τριών ετών σε δασικούς συνεταιρισμούς εργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι τα δύο τρίτα των μελών τους είναι δημότες ή κάτοικοι του δήμου.
Παράλληλα, θεσπίζονται αυστηρές κυρώσεις για την υπεκμίσθωση ή παραχώρηση του δικαιώματος εκμετάλλευσης σε τρίτους, καθώς η σχετική σύμβαση θεωρείται αυτοδικαίως άκυρη.
Απευθείας εκποίηση οικοπέδων για κοινωνικούς λόγους
Μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές προβλέψεις βρίσκεται στο Άρθρο 574.
Ο Κώδικας επιτρέπει την απευθείας εκποίηση δημοτικών οικοπέδων σε οικονομικά αδύναμους δημότες που δεν διαθέτουν πρώτη κατοικία. Η σχετική απόφαση λαμβάνεται από το δημοτικό συμβούλιο με απόλυτη πλειοψηφία.
Οι δικαιούχοι επιλέγονται βάσει κοινωνικών κριτηρίων όπως:
- εισόδημα,
- αριθμός ανήλικων τέκνων,
- προβλήματα υγείας,
- ζημιές από φυσικές καταστροφές.
Σε περίπτωση που οι δικαιούχοι είναι περισσότεροι από τα διαθέσιμα οικόπεδα, προβλέπεται δημόσια κλήρωση.
Παραχώρηση κοινόχρηστων χώρων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το Άρθρο 577, το οποίο ρυθμίζει την παραχώρηση χρήσης κοινόχρηστων χώρων.
Πεζοδρόμια, πλατείες, οδοί, στοές και άλλοι κοινόχρηστοι χώροι μπορούν να παραχωρούνται για χρήση, σύμφωνα με κανονιστική απόφαση του δημοτικού συμβουλίου.
Το δημοτικό συμβούλιο καθορίζει:
- ποιοι χώροι παραχωρούνται,
- τις προϋποθέσεις χρήσης,
- τα τέλη,
- τους περιορισμούς και τους όρους λειτουργίας.
Η διάταξη αφορά άμεσα καταστήματα εστίασης, εμπορικές επιχειρήσεις και δραστηριότητες που αναπτύσσονται σε δημόσιο χώρο.
Οι απευθείας αναθέσεις έργων και μελετών
Στο πεδίο των δημοσίων συμβάσεων, το Άρθρο 610 προβλέπει ότι έργα, μελέτες και τεχνικές υπηρεσίες μπορούν να ανατίθενται απευθείας όταν η αξία τους βρίσκεται κάτω από τα χρηματικά όρια που ορίζει ο ν. 4412/2016.
Η απόφαση λαμβάνεται απευθείας από τον δήμαρχο, τον περιφερειάρχη ή τον πρόεδρο του διοικητικού συμβουλίου του νομικού προσώπου, χωρίς να απαιτείται προηγούμενη έγκριση του δημοτικού ή περιφερειακού συμβουλίου.
Το ίδιο όργανο εγκρίνει τα τεύχη δημοπράτησης και παρακολουθεί την εκτέλεση της σύμβασης.
Ειδικές προβλέψεις υπάρχουν και για συμβάσεις τεχνικής βοήθειας που χρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ, το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης και άλλα ευρωπαϊκά προγράμματα.
Απευθείας αναθέσεις προμηθειών και υπηρεσιών
Το Άρθρο 615 επεκτείνει το ίδιο καθεστώς στις προμήθειες και τις γενικές υπηρεσίες.
Όταν η εκτιμώμενη αξία της σύμβασης βρίσκεται κάτω από τα προβλεπόμενα όρια του ν. 4412/2016, ο δήμαρχος ή ο περιφερειάρχης μπορεί να προχωρήσει απευθείας στην ανάθεση χωρίς απόφαση συλλογικού οργάνου.
Το ίδιο ισχύει και για κοινωνικές και ειδικές υπηρεσίες που υπάγονται στα άρθρα 107 έως 110 του ν. 4412/2016.
Απλοποίηση διαδικασιών στις μικρές συμβάσεις
Ο νέος Κώδικας προβλέπει επιπλέον σημαντικές διευκολύνσεις για τις απευθείας αναθέσεις.
Στο Άρθρο 616 ορίζεται ότι στις απευθείας αναθέσεις προμηθειών και υπηρεσιών δεν είναι υποχρεωτική η συγκρότηση επιτροπής παραλαβής.
Στο Άρθρο 618 προβλέπεται ότι για μικρές δαπάνες η ανάθεση μπορεί να γίνει μετά από έρευνα αγοράς, χωρίς πλήρη μελέτη, με απόφαση του δημάρχου ή του περιφερειάρχη που υποκαθιστά τα τεύχη της σύμβασης.
Επιπλέον, το Άρθρο 622 ορίζει ότι όταν υπάρχει αδυναμία σύνταξης μελέτης, η απαιτούμενη αιτιολόγηση παρέχεται απευθείας από τον δήμαρχο ή τον περιφερειάρχη.
Συγκέντρωση αρμοδιοτήτων στα εκτελεστικά όργανα
Από τη συνολική ανάγνωση των διατάξεων προκύπτει ότι ο νέος Κώδικας επιδιώκει να επιταχύνει τις διαδικασίες και να μειώσει τη γραφειοκρατία, μεταφέροντας σημαντικές αρμοδιότητες από τα συλλογικά όργανα στους δημάρχους και τους περιφερειάρχες.
Οι δυνατότητες απευθείας αναθέσεων, απευθείας μισθώσεων και ειδικών παραχωρήσεων διευρύνονται ή αποσαφηνίζονται, ενώ δεν διατηρούνται πάντα ασφαλιστικές δικλίδες μέσω αυξημένων πλειοψηφιών, κοινωνικών κριτηρίων και ειδικών προϋποθέσεων.
Οι συγκεκριμένες διατάξεις αναμένεται να αποτελέσουν αντικείμενο συζήτησης κατά τη δημόσια διαβούλευση, καθώς επηρεάζουν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο οι δήμοι διαχειρίζονται την περιουσία τους, αναθέτουν έργα και υπηρεσίες και αξιοποιούν τους διαθέσιμους πόρους τους. Το σημαντικότερο όμως είναι ότι οι απευθείας αναθέσεις έχουν ένα τεράστιο κόστος διότι γίνεται μια μεγάλη κατάχρηση. Η pyxida-ota.gr έχει αναδείξει στις έρευνές της ως σταθερή παθογένεια τις απευθείας αναθέσεις. Επιπλέον όμως απαξιώνει και την αυτοδιοίκηση στην κοινή συνείδηση ως εστί διαφθοράς. Και βέβαια δεν είναι λίγα τα περιστατικά των αιρετών που οδηγήθηκαν στα δικαστήρια από παρερμηνείες.
