Με την εμφάνιση του ιού του Δυτικού Νείλου η pyxikda-ota πραγματοποίησε έρευνα στις συμβάσεις των δήμων για τις απεντομώσεις. Εξετάστηκαν 92 μοναδικές συμβάσεις παροχής υπηρεσιών απεντόμωσης, μυοκτονίας, απολύμανσης και συναφών εργασιών (οφιοαπώθηση, καταπολέμηση κουνουπιών, φοινικοκτόνα, ξυλοφάγα έντομα) που έχουν αναρτηθεί στο Πρόγραμμα Διαύγεια/ΚΗΜΔΗΣ από περισσότερους από 70 δήμους σε όλη την Ελλάδα, με ημερομηνίες υπογραφής από το 2023 έως το 2026. Οι συμβάσεις εξήχθησαν και αναλύθηκαν ψηφιακά, και όπου ο αυτόματος εντοπισμός τιμών δεν ήταν ασφαλής, ελέγχθηκαν χειροκίνητα μία προς μία. Στόχος της ανάλυσης ήταν να εντοπιστεί πώς προσδιορίζεται η τιμή μονάδας, τι ακριβώς αγοράζει ο δήμος με αυτή την τιμή, και πόσο αυστηρά προδιαγράφονται οι τεχνικές λεπτομέρειες (ποσότητα εργασίας, σκεύασμα, δραστική ουσία).

2. Βασικά ευρήματα

2.1 Τρεις διαφορετικοί τρόποι τιμολόγησης

Η μεγάλη πλειοψηφία των συμβάσεων δεν τιμολογεί ανά τετραγωνικό μέτρο, παρότι το τ.μ. αναφέρεται σχεδόν παντού περιγραφικά (για να δηλωθεί το μέγεθος του κτιρίου). Εντοπίστηκαν τρία σαφώς διακριτά μοντέλα τιμολόγησης:

• Κατ’ αποκοπή (lump sum): η σύμβαση ορίζει μόνο ένα συνολικό ποσό για όλο το έργο, χωρίς καμία ανάλυση σε τιμή μονάδας ή ποσότητα. Περίπου 1 στις 3 συμβάσεις του δείγματος ανήκει σε αυτή την κατηγορία.
• Ανά επίσκεψη/εφαρμογή (“ΥΠΗΡΕΣΙΑ”, “ΕΦΑΡΜΟΓΗ”): η πιο συχνή μορφή (37 από τις 92 συμβάσεις). Η “ποσότητα” εδώ δεν είναι ποσότητα εργασίας ή υλικού, αλλά απλώς αριθμός επισκέψεων (π.χ. “2 επισκέψεις x 180€”). Η τιμή μονάδας είναι πάγια ανά επίσκεψη, ανεξάρτητα από το πόσο σκεύασμα χρησιμοποιήθηκε ή πόσο χρόνο απασχολήθηκε το συνεργείο.
• Ανά μετρήσιμη ποσότητα (τ.μ., λίτρα, κιλά, τεμάχια υλικού, αριθμός δέντρων): η πιο σπάνια αλλά και πιο διαφανής μορφή. Εντοπίστηκε σε λίγες μόνο συμβάσεις.

2.2 Η σπάνια περίπτωση γνήσιας τιμής ανά τ.μ.

Μόνο δύο δήμοι στο δείγμα δηλώνουν ρητά τιμή ανά τετραγωνικό μέτρο ως μονάδα τιμολόγησης:

• Δήμος Α (συμβάσεις 2024 και 2025-26, με πανομοιότυπους όρους και τα δύο έτη): Απεντόμωση 0,11 €/τ.μ. και Απολύμανση 0,11 €/τ.μ., εφαρμοζόμενα σε ~85.000 τ.μ. σχολικών και δημοτικών κτιρίων. Η μυοκτονία και η απώθηση ερπετών τιμολογούνται χωριστά, ανά τεμάχιο υλικού.
• Δήμος Β καταπολέμηση ξυλοφάγων εντόμων σε στέγη δημοτικού κτιρίου, 13,60 €/τ.μ. — διαφορετικού τύπου εργασία (ξυλόφθορα έντομα, όχι υγειονομική απεντόμωση χώρων).

Το γεγονός ότι το ίδιο 0,11 €/τ.μ. επαναλαμβάνεται αμετάβλητο σε δύο διαδοχικά έτη στο Δήμο Α του προσδίδει αξιοπιστία ως σημείο αναφοράς. Δεδομένου όμως ότι μόνο 2-3 συμβάσεις σε 92 δίνουν γνήσια τιμή ανά τ.μ., δεν μπορεί να θεωρηθεί πανελλαδικά αντιπροσωπευτικό δείγμα — είναι ένδειξη, όχι κανόνας αγοράς.

2.3 Εύρος τιμών ανά τύπο εργασίας (μοντέλο “ανά επίσκεψη”)

Στις συμβάσεις που τιμολογούν ανά επίσκεψη/εφαρμογή σε μεμονωμένο κτίριο (εξαιρουμένων των συμβάσεων κλίμακας δήμου που τιμολογούνται ανά κύκλο εφαρμογών για όλο το δίκτυο κτιρίων), οι τιμές διαμορφώνονται ως εξής:

*Το ανώτερο άκρο αφορά συμβάσεις κλίμακας δήμου (κύκλος εφαρμογών σε πολλά κτίρια ταυτόχρονα), όχι τιμή για μεμονωμένο κτίριο.

Η διακύμανση είναι μεγάλη ακόμη και μεταξύ όμοιων περιπτώσεων: π.χ. ο Δήμος Γ πληρώνει 183,87€ ανά εφαρμογή απεντόμωσης, ενώ ο Δήμος Δ 44,80€ — χωρίς να είναι σαφές από τα συμβατικά κείμενα αν η διαφορά αντικατοπτρίζει πραγματική διαφορά στο μέγεθος/πολυπλοκότητα του έργου ή απλώς διαφορετική διαπραγματευτική θέση κάθε δήμου. Εδώ διαπιστώνεται και πάλι το μεγάλο κόστος των απευθείας αναθέσεων, η ελλιπής έρευνα αγοράς από τις υπηρεσίες και η μεγάλη σημασία στην χρήση της pyxida-ota.grγια να αποφεύγονται τέτοιου είδους αστοχίες.

2.4 Ο προσδιορισμός “ποσότητας” είναι συνήθως κενός περιεχομένου

Στο κυρίαρχο μοντέλο “ανά επίσκεψη”, η στήλη “ποσότητα” του πίνακα τιμών δεν μετρά καμία πραγματική διάσταση του έργου (τ.μ., λίτρα σκευάσματος, ώρες εργασίας, αριθμός δολωματικών σταθμών). Μετρά μόνο πόσες φορές θα έρθει ο ανάδοχος. Αυτό σημαίνει ότι η αναθέτουσα αρχή δεν έχει συμβατικό τρόπο να επαληθεύσει αν η ποσότητα σκευάσματος που χρησιμοποιήθηκε σε μία επίσκεψη ήταν επαρκής ή ανάλογη του μεγέθους του κτιρίου. Οι λίγες συμβάσεις που προσδιορίζουν πραγματική ποσότητα (τ.μ., λίτρα, κιλά, τεμάχια) επιτρέπουν ουσιαστικά μεγαλύτερη διαφάνεια και ευκολότερο έλεγχο εκτέλεσης.

2.5 Προδιαγραφή σκευάσματος και δραστικής ουσίας: σχεδόν καθολική απουσία

Στο σύνολο σχεδόν των συμβάσεων δεν προσδιορίζεται περιεκτικότητα δραστικής ουσίας, δοσολογία ή brandσκευάσματος. Η τυπική διατύπωση παραπέμπει στην ετικέτα του εμπορικού προϊόντος που θα επιλέξει ελεύθερα ο ανάδοχος (“η αραίωση θα γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες χρήσης του προϊόντος όπως αυτές αναγράφονται στην ετικέτα του σκευάσματος”), με τη μόνη απαίτηση να είναι το σκεύασμα εγκεκριμένο από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων και τον ΕΟΦ.

Μοναδική αξιοσημείωτη εξαίρεση ενός δήμου ο οποίος παραθέτει ενδεικτική λίστα σκευασμάτων κατά εμπορικό όνομα με δραστική ουσία και ποσοστό (π.χ. GOLIATH GEL – Fipronil 0,05%, K-OTHRINE – Deltamethrin2,5%, COLBROM PASTA – Bromadiolone 0,005%), επιτρέποντας ισοδύναμα σκευάσματα με ίδια δραστική ουσία/ποσόστωση. Ένας άλλος Δήμος αναφέρει επίσης συγκεκριμένο τύπο δολωματικού σταθμού (“Protecta Lp”), χωρίς όμως δραστική ουσία.

2.6 Συχνά επαναλαμβανόμενοι όροι

• Νομική βάση σχεδόν πάντα ο ν.4412/2016 και σχετικά ΦΕΚ.
• Απαίτηση εγκεκριμένου σκευάσματος (Υπ. Αγροτικής Ανάπτυξης/ΕΟΦ) — χωρίς περαιτέρω τεχνική εξειδίκευση στις περισσότερες περιπτώσεις.
• Εξειδικευμένο/αδειοδοτημένο προσωπικό εφαρμογής (γεωπόνος/εφαρμοστής) σε αρκετές συμβάσεις.
• Διάρκεια σύμβασης συνήθως ένα έτος.
• Πρωτόκολλο παραλαβής εργασιών πριν την εξόφληση, σε μεγάλο μέρος του δείγματος.
• Ποινικές ρήτρες για καθυστέρηση/πλημμελή εκτέλεση σε μέρος των συμβάσεων.
• Σχεδόν ποτέ δεν προβλέπεται δειγματοληπτικός έλεγχος αποτελεσματικότητας (π.χ. μέτρηση πληθυσμού εντόμων/τρωκτικών πριν και μετά).

2.7 Μέτρα προστασίας κατά την εφαρμογή (εργαζόμενοι, τρίτοι, εξωτερικοί χώροι)

Ελέγχθηκε ειδικά αν οι συμβάσεις προβλέπουν μέτρα προστασίας κατά την εκτέλεση του ψεκασμού — τόσο για το προσωπικό όσο και για τρίτους (κατοίκους, περαστικούς) σε εξωτερικούς χώρους. Το εύρημα είναι μεικτό: υπάρχει γενική πρόβλεψη για τον εξοπλισμό του προσωπικού, αλλά ουσιαστικό κενό στα μέτρα φυσικής προστασίας του χώρου και του κοινού.

• Καιρικές συνθήκες (άνεμος, βροχή): καμία από τις 92 συμβάσεις δεν θέτει κριτήριο ή όριο καιρικών συνθηκών (π.χ. απαγόρευση ψεκασμού πάνω από συγκεκριμένη ένταση ανέμου) για την εκτέλεση εξωτερικού ψεκασμού. Πλήρες κενό.
• Φυσική σήμανση/αποκλεισμός χώρου (ταινίες, προειδοποιητικές πινακίδες): καμία σύμβαση δεν αναφέρει τέτοιο μέτρο δηλαδή ο φυσικός αποκλεισμός χώρου εργασίας.
• Μέσα ατομικής προστασίας (ΜΑΠ) προσωπικού: προβλέπονται, αλλά γενικόλογα, σε περίπου 16 από τις 92 συμβάσεις (“μάσκα, γάντια, φόρμα/ειδική ένδυση”), χωρίς προδιαγραφή συγκεκριμένου τύπου εξοπλισμού ανάλογα με το σκεύασμα που χρησιμοποιείται.
• Χρονικός αποκλεισμός χρήσης χώρου μετά την εφαρμογή: εντοπίστηκε σε λίγες μόνο συμβάσεις. Ενας Δήμος προβλέπει ρητά ότι μετά τον εσωτερικό ψεκασμό “ο χώρος τίθεται εκτός λειτουργίας για 4-6 ώρες με υπόδειξη για μετέπειτα αερισμό και καθαρισμό”· άλλες συμβάσεις προγραμματίζουν την εφαρμογή εκτός ωραρίου λειτουργίας (σχολεία, εμπορικά κέντρα) ώστε να μην υπάρχουν παρόντες, χωρίς όμως να προβλέπουν φυσική σήμανση του χώρου.
• Ευθύνη αναδόχου: ένας Δήμος περιλαμβάνει ρητή ότι ο ανάδοχος “ευθύνεται για οποιοδήποτε ατύχημα γίνει κατά τη διάρκεια των ψεκαστικών εφαρμογών… καθώς και για την ασφάλεια εργαζομένων, κατοίκων, επισκεπτών και την προστασία του περιβάλλοντος” — από τις ελάχιστες συμβάσεις με τόσο σαφή ρήτρα ευθύνης έναντι τρίτων.

3. Προβλήματα που προκύπτουν για τις αναθέτουσες αρχές

• Αδυναμία σύγκρισης τιμών μεταξύ δήμων: όταν η μονάδα τιμολόγησης είναι “επίσκεψη” χωρίς προσδιορισμό περιεχομένου, δύο “ίδιες” τιμές μπορεί να αντιστοιχούν σε τελείως διαφορετική ποσότητα εργασίας.
• Δυσκολία ελέγχου εκτέλεσης: χωρίς μετρήσιμη ποσότητα (τ.μ., λίτρα, τεμάχια), ο επόπτης του δήμου δεν έχει αντικειμενικό κριτήριο για να διαπιστώσει αν η εργασία έγινε πλήρως.
• Έλλειψη εγγύησης ποιότητας σκευάσματος: η παραπομπή μόνο στην ετικέτα του προϊόντος (χωρίς ελάχιστη περιεκτικότητα δραστικής ουσίας) αφήνει τον ανάδοχο ελεύθερο να επιλέξει το φθηνότερο εγκεκριμένο σκεύασμα, ακόμη κι αν είναι λιγότερο αποτελεσματικό.
• Καμία μέτρηση αποτελέσματος: η σχεδόν καθολική απουσία δεικτών αποτελεσματικότητας (π.χ. μηδενισμός ενεργών φωλιών, μείωση συλλήψεων σε παγίδες) σημαίνει ότι ο δήμος πληρώνει για διαδικασία (αριθμό επισκέψεων), όχι για αποτέλεσμα.
• Έκθεση τρίτων σε κίνδυνο: η απουσία κριτηρίων καιρικών συνθηκών και φυσικής σήμανσης/αποκλεισμού χώρου σε εξωτερικούς ψεκασμούς σημαίνει ότι δεν υπάρχει συμβατική εγγύηση ότι περαστικοί, κάτοικοι ή παιδιά σε παιδικές χαρές/σχολικές αυλές δεν θα εκτεθούν σε ψεκαστικό νέφος που παρασύρεται από τον αέρα.

4. Οδηγίες προς τις αναθέτουσες αρχές

Με βάση τα παραπάνω ευρήματα, και λαμβάνοντας ως σημείο αναφοράς τις πιο αναλυτικές συμβάσεις του δείγματος, προτείνονται οι εξής καλές πρακτικές για τη σύνταξη μελετών και συμβάσεων απεντόμωσης-μυοκτονίας-απολύμανσης:

4.1 Τιμολόγηση με μετρήσιμη μονάδα

• Να προτιμάται τιμή ανά τετραγωνικό μέτρο κτιριακού/υπαίθριου χώρου (ξεχωριστά ανά υπηρεσία: απεντόμωση, απολύμανση) όπου το αντικείμενο το επιτρέπει, ώστε η τιμή να είναι συγκρίσιμη μεταξύ δήμων και ανάμεσα σε προσφορές.
• Για τη μυοκτονία και την απώθηση ερπετών, να τιμολογείται ανά μετρήσιμο τεμάχιο υλικού (δολωματικός σταθμός, δόλωμα, πάσσαλος απώθησης) αντί για “επίσκεψη”, ώστε να είναι σαφές τι πραγματικά παραδίδεται.
• Αν παραμείνει το μοντέλο “ανά επίσκεψη”, να προσδιορίζεται τουλάχιστον ενδεικτική ελάχιστη ποσότητα σκευάσματος ή διάρκεια εργασίας ανά επίσκεψη, ανάλογα με το εμβαδόν του κτιρίου.

4.2 Προδιαγραφή σκευάσματος

• Να ζητείται από τον ανάδοχο ενδεικτική λίστα σκευασμάτων κατά εμπορική ονομασία, δραστική ουσία καιpercentage περιεκτικότητας, με ρητή πρόβλεψη αποδοχής ισοδύναμων σκευασμάτων ίδιας δραστικής ουσίας/ποσόστωσης.
• Να απαιτείται η προσκόμιση MSDS (δελτίο δεδομένων ασφαλείας) και άδειας κυκλοφορίας από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων/ΕΟΦ πριν από κάθε εφαρμογή, όχι μόνο κατά την υπογραφή της σύμβασης.
• Να προβλέπεται δικαίωμα δειγματοληπτικού ελέγχου δοσολογίας και ορθής χρήσης από την αρμόδια υπηρεσία του δήμου κατά τη διάρκεια εκτέλεσης, όχι μόνο κατά την παραλαβή.

4.3 Παρακολούθηση και παραλαβή

• Να θεσπίζεται πρωτόκολλο παραλαβής ανά επίσκεψη που θα καταγράφει ρητά: ημερομηνία, χώρο, ποσότητα/είδος σκευάσματος που χρησιμοποιήθηκε, και υπογραφή υπευθύνου του κτιρίου — όχι μόνο συνολική βεβαίωση καλής εκτέλεσης στο τέλος της σύμβασης.
• Όπου είναι εφικτό, να εντάσσονται δείκτες αποτελέσματος (π.χ. καταγραφή ενεργών φωλιών/ίχνη πριν και μετά, αριθμός συλλήψεων σε παγίδες παρακολούθησης) και όχι μόνο δείκτες διαδικασίας (αριθμός επισκέψεων).
• Να προβλέπονται σαφείς ποινικές ρήτρες συνδεδεμένες με συγκεκριμένα, ελέγξιμα κριτήρια εκτέλεσης, και όχι μόνο με την καθυστέρηση παράδοσης.

4.4 Συγκρισιμότητα και διαφάνεια

• Να δημοσιεύεται στη μελέτη ο συνολικός αριθμός τετραγωνικών μέτρων/κτιρίων που καλύπτει η σύμβαση, ώστε τρίτοι (Ελεγκτικό Συνέδριο, πολίτες, άλλοι δήμοι) να μπορούν να υπολογίσουν και να συγκρίνουν το κόστος ανά τ.μ., ακόμη κι όταν η ίδια η σύμβαση τιμολογεί με άλλη μονάδα.
• Να αποφεύγεται η καθαρά κατ’ αποκοπή τιμολόγηση χωρίς κανένα ενδεικτικό τιμολόγιο ανά υπηρεσία, καθώς δεν επιτρέπει κανέναν έλεγχο εύλογου κόστους.

4.5 Μέτρα προστασίας κατά την εκτέλεση (εργαζόμενοι, τρίτοι, εξωτερικοί χώροι)

• Να προβλέπεται ρητό καιρικό κριτήριο για εξωτερικούς ψεκασμούς (π.χ. απαγόρευση εφαρμογής όταν η ένταση του ανέμου υπερβαίνει συγκεκριμένο όριο, ή σε συνθήκες βροχής), ώστε να αποφεύγεται η μεταφορά του ψεκαστικού νέφους σε μη στοχευμένες περιοχές.
• Να απαιτείται φυσική σήμανση και προσωρινός αποκλεισμός του χώρου εφαρμογής (προειδοποιητικές πινακίδες, ταινία οριοθέτησης) κατά τη διάρκεια του ψεκασμού και για όσο διάστημα ισχύει ο χρόνος επαναχρησιμοποίησης, ιδίως σε σημεία με πρόσβαση κοινού (παιδικές χαρές, σχολικές αυλές, πάρκα).
• Να ορίζεται ρητά ελάχιστος χρόνος αποκλεισμού χρήσης του χώρου μετά την εφαρμογή (π.χ. “Χ ώρες εκτός λειτουργίας με αερισμό”), ανάλογα με το σκεύασμα και τον τύπο χώρου αντί να αφήνεται σιωπηρό ή στην κρίση του αναδόχου.
• Να προσδιορίζονται συγκεκριμένα τα απαιτούμενα μέσα ατομικής προστασίας (ΜΑΠ) ανάλογα με το είδος του σκευάσματος, αντί για γενική αναφορά “μέσα ατομικής προστασίας”, και να προβλέπεται δυνατότητα ελέγχου τήρησής τους από την αρμόδια υπηρεσία του δήμου.
• Να περιλαμβάνεται ρητή ρήτρα ευθύνης του αναδόχου για ατυχήματα ή βλάβη σε εργαζομένους, κατοίκους, επισκέπτες και το περιβάλλον κατά τη διάρκεια των εφαρμογών, με αντίστοιχη ασφαλιστική κάλυψη όπου κρίνεται αναγκαίο.

5. Συμπέρασμα

Η ανάλυση δείχνει μια αγορά όπου η πλειοψηφία των δήμων τιμολογεί την απεντόμωση ως “υπηρεσία-πακέτο” ανά επίσκεψη, χωρίς μετρήσιμη ποσότητα εργασίας και χωρίς προδιαγραφή δραστικής ουσίας — πρακτική που δυσχεραίνει τόσο τη σύγκριση τιμών όσο και τον έλεγχο εκτέλεσης. Το ίδιο κενό τεχνικής αυστηρότητας εμφανίζεται και στα μέτρα προστασίας κατά την εφαρμογή: απουσία καιρικών κριτηρίων και φυσικής σήμανσης χώρου, με μόνο γενικόλογη πρόβλεψη μέσων ατομικής προστασίας. Οι λίγες συμβάσεις που αποκλίνουν από αυτό το πρότυπο με τιμή ανά τ.μ., ενδεικτική λίστα σκευασμάτων με δραστική ουσία και ρήτρα χρονικού αποκλεισμού χώρου/ευθύνης αποδεικνύουν ότι μια πιο αναλυτική, μετρήσιμη και ελέγξιμη σύμβαση είναι εφικτή στην πράξη, χωρίς να απαιτεί ασυνήθιστους πόρους. Η υιοθέτηση αυτού του προτύπου από περισσότερους δήμους θα βελτίωνε τόσο τη διαφάνεια της δαπάνης όσο και τη δυνατότητα ελέγχου του δημόσιου χρήματος και της ασφάλειας κατά την εκτέλεση.

Σημείωση μεθοδολογίας: Η ανάλυση βασίστηκε σε αυτοματοποιημένη εξαγωγή κειμένου από δημόσια αναρτημένα PDF συμβάσεων (Διαύγεια/ΚΗΜΔΗΣ) με συμπληρωματικό χειροκίνητο έλεγχο σε περιπτώσεις όπου ο αυτοματισμός δεν ήταν ασφαλής. Ένα μικρό ποσοστό εγγράφων (περίπου 6 από τα 92) δεν ήταν αναγνώσιμο λόγω κατεστραμμένης κωδικοποίησης γραμματοσειράς ή απουσίας ψηφιακού κειμένου (σαρωμένα PDF) παραβιάζοντας τον νόμο των μορφότυπων και εξαιρέθηκε από τη λεπτομερή ανάλυση τιμών.