Επενδύσεις 375,9 εκατ. ευρώ, λειτουργικό κόστος άνω των 150 εκατ. ευρώ τον χρόνο και μεγαλύτερος ρόλος για τον ΕΔΣΝΑ συνθέτουν το νέο σχέδιο της Περιφέρειας Αττικής για τα απορρίμματα. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, παραμένει: θα καταφέρει αυτή τη φορά η Αττική να μειώσει πραγματικά την ταφή; Τα τελευταία στοιχεία δεν είναι ενθαρρυντικά. Οι ποσότητες που οδηγούνται προς ταφή αυξήθηκαν κατά περίπου 100.000 τόνους, ενώ η οικονομική επιβάρυνση των δήμων εκτοξεύθηκε κατά 12,3 εκατ. ευρώ.
Η Αττική ετοιμάζεται να επιχειρήσει ακόμη μία μεγάλη αλλαγή στο μοντέλο διαχείρισης των απορριμμάτων της. Το νέο «ολιστικό» σχέδιο που προωθεί η Περιφέρεια Αττικής υπό τον Νίκο Χαρδαλιά και έχει λάβει την έγκριση του υπουργείου Περιβάλλοντος προβλέπει ένα εκτεταμένο πρόγραμμα υποδομών, εξοπλισμού και χωριστής συλλογής, συνολικού επενδυτικού κόστους 375,9 εκατ. ευρώ.
Το μέγεθος της επένδυσης είναι σημαντικό. Ακόμη σημαντικότερο όμως είναι το αποτέλεσμα που καλείται να παράγει.
Γιατί, παρά τα εκατομμύρια ευρώ που έχουν δαπανηθεί τα προηγούμενα χρόνια σε κάδους, απορριμματοφόρα, γωνιές ανακύκλωσης, κινητά πράσινα σημεία και κάθε είδους εξοπλισμό, η πραγματική εικόνα της Αττικής εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από πολύ υψηλή εξάρτηση από την ταφή.
Και τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι, αντί να βελτιώνεται, η κατάσταση επιδεινώνεται.
Οι δήμοι πήγαν χειρότερα: 100.000 τόνοι περισσότεροι για ταφή
Η σύγκριση των ποσών που καταβάλλονται μέσω του τέλους ταφής αποτυπώνει με ιδιαίτερα καθαρό τρόπο την εξέλιξη.
Όταν η επιβάρυνση ανερχόταν στα 30 ευρώ ανά τόνο, συνολικό ποσό 53.058.743 ευρώ αντιστοιχούσε σε περίπου 1.768.625 τόνους απορριμμάτων προς ταφή.
Με την αύξηση του τέλους στα 35 ευρώ ανά τόνο, η συνολική επιβάρυνση έφθασε τα 65.387.401 ευρώ, που αντιστοιχούν σε περίπου 1.868.211 τόνους.
Η διαφορά είναι περίπου 99.600 τόνοι επιπλέον απορριμμάτων.
Με άλλα λόγια, όχι μόνο δεν περιορίστηκε η ποσότητα που οδηγείται σε ταφή, αλλά αυξήθηκε κατά περίπου 5,6%.
Και αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της συζήτησης.
Η αύξηση του τέλους ταφής έχει σχεδιαστεί ως οικονομικό αντικίνητρο: όσο περισσότερο θάβει ένας δήμος, τόσο περισσότερο πληρώνει. Θεωρητικά, λοιπόν, η σταδιακή αύξησή του θα έπρεπε να επιταχύνει την ανακύκλωση, τη χωριστή συλλογή και την κομποστοποίηση.
Μέχρι στιγμής, όμως, τα αριθμητικά δεδομένα δείχνουν την αντίθετη κατεύθυνση.
Διπλός λογαριασμός στους δήμους
Η αποτυχία περιορισμού της ταφής έχει πλέον άμεση δημοσιονομική συνέπεια για τους δήμους.
Η συνολική οικονομική επιβάρυνση αυξήθηκε από 53,06 εκατ. ευρώ σε 65,39 εκατ. ευρώ.
Πρόκειται για επιπλέον 12,33 εκατ. ευρώ, δηλαδή αύξηση περίπου 23,2%.
Ο λογαριασμός αυξήθηκε για δύο λόγους ταυτόχρονα:
Πρώτον, επειδή το τέλος ταφής αυξήθηκε από 30 σε 35 ευρώ ανά τόνο, δηλαδή κατά 16,7%.
Δεύτερον, επειδή αυξήθηκε κατά περίπου 5,6% και η ίδια η ποσότητα των απορριμμάτων που οδηγείται προς ταφή.
Αυτό δημιουργεί μια ιδιότυπη «διπλή ποινή» για την Αυτοδιοίκηση: οι δήμοι πληρώνουν περισσότερο ανά τόνο και ταυτόχρονα πληρώνουν για περισσότερους τόνους.
Και εφόσον δεν υπάρξει γρήγορη αλλαγή των επιδόσεων, η πίεση θα γίνεται ολοένα μεγαλύτερη όσο αυξάνεται το τέλος ταφής.
Το μεγάλο στοίχημα του 18%
Το πρόβλημα φυσικά δεν περιορίζεται στην Αττική.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να κινείται περίπου στο 18% στην ανακύκλωση, όταν οι ευρωπαϊκοί στόχοι για τα αστικά απόβλητα βρίσκονται πολύ ψηλότερα: 60% έως το 2030 και 65% έως το 2035.
Χωρίς την Αττική, όμως, καμία εθνική προσπάθεια δεν μπορεί ουσιαστικά να πετύχει.
Στην Περιφέρεια παράγονται περίπου 2,2 εκατ. τόνοι απορριμμάτων ετησίως, ενώ περίπου το 39%εκτιμάται ότι αποτελείται από ανακυκλώσιμα υλικά και άλλο 37% από βιοαπόβλητα.
Επομένως, στα χαρτιά τουλάχιστον, υπάρχει τεράστιο περιθώριο εκτροπής από την ταφή.
Αυτό ακριβώς επιχειρεί να εκμεταλλευθεί το νέο σχέδιο.
Τι περιλαμβάνουν τα 375,9 εκατ. ευρώ
Ο σχεδιασμός βασίζεται στη χωριστή συλλογή ανακυκλώσιμων υλικών, στην ανάπτυξη του καφέ κάδου για τα βιοαπόβλητα και στην ξεχωριστή διαχείριση πράσινων και ογκωδών αποβλήτων.
Προβλέπονται, μεταξύ άλλων, 30 διαδημοτικά κέντρα δημιουργικής επαναχρησιμοποίησης, 25 νέα πράσινα σημεία, αναβάθμιση των γωνιών ανακύκλωσης και αξιοποίηση των κινητών πράσινων σημείων.
Προβλέπεται επίσης η προμήθεια 40.000 καφέ κάδων και 291 οχημάτων συλλογής βιοαποβλήτων, καθώς και η δημιουργία οργανωμένου δικτύου συλλογής πράσινων και ογκωδών αποβλήτων.
Για το τελευταίο σχεδιάζεται η προμήθεια 85 οχημάτων συλλογής και 25 μεγάλων τεμαχιστών, ενώ ειδικά για τα νησιά της Αττικής προβλέπονται 45 ρυμουλκούμενοι κλαδοτεμαχιστές.
Παράλληλα σχεδιάζεται δίκτυο για τη χωριστή συλλογή μικρών ποσοτήτων επικίνδυνων οικιακών αποβλήτων, με 3.000 ειδικούς κάδους και 20 οχήματα.
Πρόκειται επομένως για μια μεγάλη επένδυση σε εξοπλισμό και υποδομές.
Το ερώτημα είναι εάν αυτή τη φορά ο εξοπλισμός θα μετατραπεί σε πραγματική εκτροπή απορριμμάτων από την ταφή.
Δεν είναι μόνο τα 375 εκατ. – έρχεται και ετήσιος λογαριασμός 152,6 εκατ.
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη οικονομική διάσταση που δεν πρέπει να υποτιμηθεί.
Το ετήσιο λειτουργικό κόστος του συστήματος, όταν αναπτυχθεί πλήρως, υπολογίζεται στα 152,6 εκατ. ευρώ.
Από αυτά, περίπου 92,8 εκατ. ευρώ θα πρέπει να καλύπτονται από τους δήμους και τον ΕΔΣΝΑ και περίπου 59,8 εκατ. ευρώ από τα συστήματα ανακύκλωσης.
Το υπουργείο Περιβάλλοντος θεωρεί το κόστος διαχειρίσιμο, επισημαίνοντας ότι μόνο το 2024 τα έσοδα των δήμων της Αττικής από τέλη καθαριότητας και φωτισμού ανήλθαν σε 596 εκατ. ευρώ.
Η λογική είναι ότι όσο αυξάνεται η ανακύκλωση τόσο θα περιορίζεται η ταφή και, συνεπώς, ο λογαριασμός του τέλους ταφής.
Αυτό όμως προϋποθέτει ότι η ανακύκλωση πράγματι θα αυξηθεί.
Γιατί διαφορετικά οι δήμοι κινδυνεύουν να βρεθούν αντιμέτωποι και με το αυξημένο λειτουργικό κόστος του νέου συστήματος και με έναν διαρκώς μεγαλύτερο λογαριασμό για την ταφή.
ΕΔΣΝΑ ή δήμοι; Η νέα μάχη για τον έλεγχο των πόρων
Το νέο μοντέλο φέρνει παράλληλα στο προσκήνιο μια παλαιότερη αντιπαράθεση: ποιος πρέπει να έχει τον πρώτο λόγο στην ανακύκλωση;
Το υπουργείο Περιβάλλοντος προκρίνει ενισχυμένο ρόλο του ΕΔΣΝΑ, ιδίως για τους δήμους κάτω των 30.000 κατοίκων και για όσους επιλέξουν να συμμετάσχουν μέσω προγραμματικών συμβάσεων.
Στο ίδιο πλαίσιο προτείνεται ο ΕΔΣΝΑ να έχει κεντρικό ρόλο στις γωνιές ανακύκλωσης, στη συλλογή μικρών επικίνδυνων αποβλήτων και στο σύστημα «Πληρώνω όσο Πετάω».
Η πρόθεση της Περιφέρειας να αποκτήσει ουσιαστικότερο ρόλο και στη διαχείριση των πόρων που προέρχονται από το τέλος ταφής προκαλεί, ωστόσο, αντιδράσεις στην Αυτοδιοίκηση.
Η θέση αρκετών δημάρχων είναι ότι η κεντρικοποίηση του σχεδιασμού δεν εγγυάται καλύτερα αποτελέσματα και ότι κάθε δήμος γνωρίζει καλύτερα τις τοπικές του ανάγκες.
Η συζήτηση επομένως δεν είναι μόνο περιβαλλοντική ή τεχνική. Είναι και βαθιά πολιτική: ποιος σχεδιάζει, ποιος διαχειρίζεται τα εκατοντάδες εκατομμύρια και, τελικά, ποιος λογοδοτεί για το αποτέλεσμα.
Το προηγούμενο των ακριβών προμηθειών
Η καχυποψία των δήμων δεν εμφανίστηκε χωρίς προηγούμενο.
Τα τελευταία χρόνια η Αττική έχει δαπανήσει σημαντικούς πόρους σε εξοπλισμό και δράσεις των οποίων η αποτελεσματικότητα έχει αμφισβητηθεί.
Γωνιές ανακύκλωσης χαρακτηρίζονται πλέον μη λειτουργικές, μέρος του εξοπλισμού έχει εγκαταλειφθεί και οι ακριβές προμήθειες των λεγόμενων «πολυκέντρων ανακύκλωσης» εξακολουθούν να προκαλούν έντονη συζήτηση για τη σχέση κόστους και πραγματικού περιβαλλοντικού οφέλους.
Εδώ βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος για το νέο σχέδιο.
Η επιτυχία του δεν μπορεί να μετρηθεί με τον αριθμό των κάδων που αγοράστηκαν, των οχημάτων που παραδόθηκαν ή των εκατομμυρίων που απορροφήθηκαν.
Ο πραγματικός δείκτης είναι ένας: πόσοι τόνοι σταμάτησαν να οδηγούνται στη Φυλή και γενικότερα προς ταφή.
Ο μεγάλος πονοκέφαλος των εργοστασίων
Το σχέδιο έχει και ένα ακόμη σημαντικό κενό: τις αναγκαίες μονάδες επεξεργασίας.
Η Αττική εξακολουθεί να υστερεί σημαντικά στις υποδομές διαχείρισης ανακυκλώσιμων και οργανικών αποβλήτων.
Στον σχεδιασμό της Περιφέρειας προβλέπεται επανεκκίνηση της διαγωνιστικής διαδικασίας για μονάδα μέσω ΣΔΙΤ στο Σχιστό, με μεταβολή των οικονομικών όρων, ενώ για την αναβάθμιση του ΕΜΑΚ Φυλήςέχει κινηθεί διαδικασία για ένταξη στον σχεδιασμό των ΣΔΙΤ.
Οι υπόλοιπες μονάδες θα προσδιοριστούν μέσα από την αναθεώρηση του Περιφερειακού Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων.
Επομένως, ένα σημαντικό τμήμα του τελικού συστήματος παραμένει ακόμη υπό διαμόρφωση.
Θα πετύχει τελικά το σχέδιο Χαρδαλιά;
Το νέο σχέδιο έχει στοιχεία που δύσκολα μπορούν να αμφισβητηθούν ως προς την κατεύθυνσή τους: χωριστή συλλογή, καφέ κάδος, επαναχρησιμοποίηση, πράσινα σημεία, χωριστή διαχείριση πράσινων και ογκωδών και εφαρμογή του «Πληρώνω όσο Πετάω».
Το πρόβλημα της Αττικής όμως δεν ήταν ποτέ η έλλειψη σχεδίων.
Ήταν η μετατροπή των σχεδίων σε μετρήσιμο αποτέλεσμα.
Και σήμερα η αφετηρία είναι εξαιρετικά δύσκολη. Αντί οι ποσότητες προς ταφή να μειώνονται, αυξήθηκαν κατά περίπου 100.000 τόνους. Αντί η οικονομική πίεση στους δήμους να αποκλιμακώνεται μέσω καλύτερων επιδόσεων, ο λογαριασμός αυξήθηκε κατά περίπου 12,3 εκατ. ευρώ.
Έτσι, το στοίχημα για την Περιφέρεια Αττικής δεν είναι να αποδείξει ότι μπορεί να δαπανήσει 375,9 εκατ. ευρώ.
Είναι να αποδείξει ότι κάθε εκατομμύριο που θα δαπανηθεί θα παράγει μετρήσιμη μείωση της ταφής.
Γιατί αν μετά τους νέους κάδους, τα νέα απορριμματοφόρα, τα πράσινα σημεία, τα κέντρα επαναχρησιμοποίησης και τις εκατοντάδες εκατομμύρια επενδύσεων η Αττική εξακολουθήσει να θάβει περίπου 1,9 εκατ. τόνους τον χρόνο, τότε το πρόβλημα δεν θα είναι ότι το σχέδιο κόστισε πολύ. Θα είναι ότι κόστισε πολύ χωρίς να αλλάξει το αποτέλεσμα.
