Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο οι Δήμοι προμηθεύονται ακόμη και ένα από τα πιο απλά και τυποποιημένα αναλώσιμα, το φωτοαντιγραφικό χαρτί Α4, προκύπτει από έρευνα της Pyxida-OTA.gr σε 100 δημοτικές συμβάσεις των τελευταίων ετών.
Η έρευνα εξέτασε συμβάσεις προμήθειας γραφικής ύλης και αναλώσιμων, εστιάζοντας στο λευκό φωτοαντιγραφικό χαρτί Α4 των 80 gr/m² και των 500 φύλλων ανά δεσμίδα. Πρόκειται ουσιαστικά για ένα σχεδόν απολύτως ομοιογενές προϊόν, γεγονός που επιτρέπει ενδιαφέρουσες συγκρίσεις τόσο στις τεχνικές προδιαγραφές όσο και στους όρους προμήθειας.
Το πρώτο συμπέρασμα είναι ότι οι τεχνικές προδιαγραφές που χρησιμοποιούν οι Δήμοι παρουσιάζουν πολύ μεγάλες ομοιότητες. Στις περισσότερες συμβάσεις ζητείται λευκό φωτοαντιγραφικό χαρτί Α4, βάρους 80 gr/m², διαστάσεων 21×29,7 εκατοστών και συσκευασμένο σε δεσμίδες των 500 φύλλων.
Συχνά προβλέπεται επίσης ότι το χαρτί πρέπει να διαθέτει λεία και ματ επιφάνεια, χωρίς τσαλακώματα, γρέζια ή χνούδι και να είναι κατάλληλο για χρήση σε φωτοτυπικά μηχανήματα, εκτυπωτές laser και inkjet και πολυμηχανήματα, με δυνατότητα εκτύπωσης και στις δύο όψεις.
Μεγάλες αποκλίσεις στην τιμή για το ίδιο προϊόν
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύγκριση των τιμών. Η Pyxida-OTA.gr κανονικοποίησε τα στοιχεία των συμβάσεων ώστε όλες οι τιμές να αντιστοιχούν σε μία δεσμίδα 500 φύλλων λευκού φωτοαντιγραφικού χαρτιού Α4, 80 gr/m², χωρίς ΦΠΑ.
Και εδώ προκύπτει ίσως το σημαντικότερο εύρημα της έρευνας: οι Δήμοι δεν αγοράζουν το ίδιο τυποποιημένο προϊόν στην ίδια ή έστω σε παραπλήσια τιμή.
Στις συμβάσεις καταγράφονται σημαντικές διαφοροποιήσεις στην τιμή ανά δεσμίδα, παρά το γεγονός ότι οι βασικές τεχνικές προδιαγραφές είναι σχεδόν πανομοιότυπες. Σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις εντοπίζονται τιμές 2,45 €, 3,85 € ή 6,50 € ανά δεσμίδα, γεγονός που δείχνει ότι ακόμη και διαφορές μερικών δεκάδων λεπτών αποκτούν σημαντικό δημοσιονομικό αποτύπωμα όταν ένας Δήμος προμηθεύεται εκατοντάδες ή χιλιάδες δεσμίδες. Και εδώ εντοπίζουμε αποκλείσεις της τάξεως 250%.
Για παράδειγμα, μια διαφορά μόλις 0,60 € ανά δεσμίδα σημαίνει 600 € διαφορά ανά 1.000 δεσμίδες, ενώ σε μεγαλύτερες προμήθειες η απόκλιση γίνεται ακόμη σημαντικότερη.
Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει την αξία της συστηματικής σύγκρισης προηγούμενων δημοσίων συμβάσεων. Πριν από τη σύνταξη μιας νέας μελέτης ή τον προσδιορισμό της εκτιμώμενης αξίας μιας προμήθειας, μια υπηρεσία μπορεί να γνωρίζει σε ποιες τιμές αγοράστηκε πρόσφατα το ίδιο ακριβώς προϊόν από άλλους φορείς.
Και αυτό είναι ίσως το ουσιαστικότερο συμπέρασμα της έρευνας της Pyxida-OTA.gr: η δημοσίευση των συμβάσεων από μόνη της δεν δημιουργεί γνώση. Η συγκέντρωση, κανονικοποίηση και σύγκριση των δεδομένων τους είναι αυτή που μπορεί να μετατρέψει τη διαφάνεια σε εργαλείο εξοικονόμησης δημόσιου χρήματος.
Από τις απλές περιγραφές στις εξαιρετικά αναλυτικές προδιαγραφές
Παρά την ομοιομορφία του προϊόντος, η έρευνα της Pyxida-OTA.gr εντόπισε σημαντικές διαφοροποιήσεις στον τρόπο με τον οποίο οι Δήμοι συντάσσουν τις τεχνικές προδιαγραφές τους.
Στις περισσότερες περιπτώσεις οι απαιτήσεις περιγράφονται με σχετικά απλό τρόπο. Υπάρχουν όμως συμβάσεις που προχωρούν σε πολύ μεγαλύτερη τεχνική εξειδίκευση, χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα για χαρακτηριστικά όπως:
- οι διαστάσεις του χαρτιού,
- η μάζα ανά τετραγωνικό μέτρο,
- το πάχος,
- η υγρασία,
- η αδιαφάνεια,
- η λευκότητα,
- η λαμπρότητα,
- η τραχύτητα,
- η περιεκτικότητα σε τέφρα,
- η αντοχή στο «χνούδιασμα».
Σε μία από τις συμβάσεις που εξετάστηκαν η τεχνική περιγραφή έφτανε μάλιστα στο επίπεδο αναφοράς συγκεκριμένων προτύπων EN, ISO και ASTM.
Η εικόνα αυτή δείχνει ότι, παρότι οι Δήμοι αγοράζουν ουσιαστικά το ίδιο προϊόν, δεν υπάρχει ενιαίο επίπεδο τεχνικής εξειδίκευσης των προδιαγραφών.
Συσκευασία και προστασία από την υγρασία
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η συσκευασία.
Κατά κανόνα ζητείται η παράδοση των δεσμίδων σε κατάλληλα και σφραγισμένα χαρτοκιβώτια, συνήθως ανά πέντε δεσμίδες. Σε ορισμένες μόνο συμβάσεις, όμως, διατυπώνεται ρητά η απαίτηση το περιτύλιγμα να είναι αδιάβροχο ώστε να προστατεύει το φωτοαντιγραφικό χαρτί από την υγρασία του περιβάλλοντος.
Η διαφοροποίηση είναι χαρακτηριστική ενός ευρύτερου ζητήματος στις δημόσιες προμήθειες: ακόμη και όταν το τελικό ζητούμενο είναι το ίδιο, ο βαθμός λεπτομέρειας των τεχνικών προδιαγραφών μπορεί να διαφέρει σημαντικά από φορέα σε φορέα.
Χωρίς συγκεκριμένες μάρκες
Ένα ακόμη κοινό χαρακτηριστικό των συμβάσεων είναι ότι δεν προσδιορίζεται συγκεκριμένος κατασκευαστής ή συγκεκριμένη εμπορική μάρκα φωτοαντιγραφικού χαρτιού.
Σε αρκετές περιπτώσεις χρησιμοποιείται μάλιστα ρητά η διατύπωση «ή ισοδύναμο», ώστε ο διαγωνισμός ή η ανάθεση να παραμένει ανοικτή σε προϊόντα διαφορετικών κατασκευαστών τα οποία πληρούν τις απαιτούμενες τεχνικές προδιαγραφές.
Αντίθετα, αρκετοί Δήμοι ζητούν κατά την παράδοση να αναγράφονται στη συσκευασία στοιχεία όπως η εμπορική ονομασία του προϊόντος, οι διαστάσεις, ο αριθμός των φύλλων, το βάρος ανά τετραγωνικό μέτρο και η καταλληλότητά του για διαφορετικούς τύπους εκτυπωτών.
Με τον τρόπο αυτό μπορεί να πραγματοποιείται ο έλεγχος κατά την παραλαβή, χωρίς να έχει προεπιλεγεί συγκεκριμένο προϊόν κατά τη διαδικασία της ανάθεσης.
Μικρή παρουσία του ανακυκλωμένου χαρτιού
Η έρευνα εντόπισε επίσης περιπτώσεις στις οποίες γίνεται διάκριση μεταξύ χαρτιού που παράγεται από παρθένες ίνες και χαρτιού από ανακτημένες ή ανακυκλωμένες ίνες.
Ωστόσο, αυτή η πρακτική δεν αποτελεί τον κανόνα.
Το στοιχείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία υπό το πρίσμα των Πράσινων Δημόσιων Συμβάσεων. Ένα προϊόν τόσο μαζικής κατανάλωσης όσο το φωτοαντιγραφικό χαρτί θα μπορούσε να αποτελέσει ένα από τα απλούστερα πεδία εφαρμογής περιβαλλοντικών κριτηρίων στις δημοτικές προμήθειες.
Από 48 ώρες μέχρι και 20 ημέρες για την παράδοση
Πολύ μεγαλύτερες αποκλίσεις εντοπίζονται στους συμβατικούς όρους και ιδιαίτερα στον χρόνο παράδοσης.
Οι περισσότερες συμβάσεις προβλέπουν τμηματικές παραδόσεις, ανάλογα με τις ανάγκες της υπηρεσίας, αντί για εφάπαξ παράδοση ολόκληρης της συμβατικής ποσότητας.
Ο χρόνος μέσα στον οποίο καλείται ο προμηθευτής να εκτελέσει κάθε παραγγελία διαφοροποιείται όμως σημαντικά. Στις συμβάσεις που εξετάστηκαν εντοπίστηκαν προθεσμίες που ξεκινούν από 48 ώρες και φτάνουν στις 20 ημέρες, ενώ συχνές είναι και οι προβλέψεις για παράδοση μέσα σε 2, 5 ή 7 ημέρες.
Τα έξοδα μεταφοράς και φορτοεκφόρτωσης βαρύνουν κατά κανόνα τον ανάδοχο.
Παράλληλα, εφόσον το προϊόν δεν ανταποκρίνεται στις τεχνικές προδιαγραφές, προβλέπεται η δυνατότητα απόρριψής του και η υποχρέωση αντικατάστασής του από τον προμηθευτή χωρίς πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση.
Σταθερές τιμές σε όλη τη διάρκεια της σύμβασης
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό που εμφανίζεται επανειλημμένα είναι η υποχρέωση του αναδόχου να διατηρεί σταθερή την προσφερόμενη τιμή για όλη τη διάρκεια της σύμβασης, ανεξάρτητα από ενδεχόμενες μεταβολές της αγοράς.
Ταυτόχρονα, αρκετές συμβάσεις προβλέπουν ότι η αναγραφόμενη ποσότητα αποτελεί το ανώτατο συμβατικό όριο και ότι ο Δήμος δεν είναι κατ’ ανάγκη υποχρεωμένος να προμηθευτεί το σύνολό της.
Η διάρκεια των συμβάσεων είναι συνήθως μέχρι τη λήξη του οικονομικού έτους ή για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα από την υπογραφή ή την καταχώρισή τους, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις προβλέπεται δυνατότητα παράτασης υπό τους ίδιους όρους, χωρίς αύξηση του συνολικού συμβατικού αντικειμένου.
Ρήτρες για καθυστερημένες παραδόσεις
Οι συμβάσεις ενσωματώνουν επίσης το πλαίσιο κυρώσεων του ν. 4412/2016 σε περίπτωση εκπρόθεσμης εκτέλεσης.
Οι όροι αυτοί λειτουργούν ως μηχανισμός διασφάλισης της έγκαιρης προμήθειας των υπηρεσιών, ενώ σε σοβαρές περιπτώσεις μη τήρησης των συμβατικών υποχρεώσεων μπορεί να κινηθεί και διαδικασία έκπτωσης του αναδόχου.
Αντίθετα, εγγύηση καλής εκτέλεσης δεν εμφανίζεται σε όλες τις συμβάσεις, καθώς το συγκεκριμένο ζήτημα συναρτάται και με την αξία και το είδος της διαδικασίας ανάθεσης.
Ένα απλό προϊόν που αποκαλύπτει πολλά για τις δημοτικές προμήθειες
Η επιλογή του φωτοαντιγραφικού χαρτιού ως αντικειμένου έρευνας δεν είναι τυχαία.
Πρόκειται για ένα τυποποιημένο προϊόν, με σαφή τεχνικά χαρακτηριστικά και ευρεία χρήση από όλες σχεδόν τις δημόσιες υπηρεσίες. Ακριβώς γι’ αυτό προσφέρεται για συγκριτική αξιολόγηση των δημοσίων συμβάσεων.
Η ανάλυση 100 συμβάσεων από την Pyxida-OTA.gr αναδεικνύει από τη μία πλευρά έναν μεγάλο βαθμό ομοιομορφίας στο βασικό προϊόν που ζητούν οι Δήμοι και, από την άλλη, σημαντικές διαφοροποιήσεις στον βαθμό λεπτομέρειας των προδιαγραφών, στους χρόνους παράδοσης και στους επιμέρους συμβατικούς όρους.
Παράλληλα, ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για τη δυνατότητα δημιουργίας πρότυπων τεχνικών προδιαγραφών και συγκρίσιμων δεδομένων τιμών στις δημοτικές προμήθειες.
Όταν δεκάδες δημόσιοι φορείς αγοράζουν ουσιαστικά το ίδιο προϊόν, η συγκέντρωση και σύγκριση των συμβάσεων μπορεί να προσφέρει πολύτιμα δεδομένα για τις τιμές της αγοράς, την ποιότητα των προδιαγραφών και τις πρακτικές προμηθειών.
Αυτός είναι και ένας από τους βασικούς στόχους της Pyxida-OTA.gr: η μετατροπή των διάσπαρτων δεδομένων των δημοσίων συμβάσεων σε αξιοποιήσιμη πληροφορία για τα στελέχη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ώστε κάθε νέα προμήθεια να μπορεί να βασίζεται όχι μόνο στην εμπειρία μιας υπηρεσίας, αλλά και σε πραγματικά συγκριτικά δεδομένα από την αγορά των ΟΤΑ.
