Η κλιματική αλλαγή αναγκάζει ολοένα περισσότερες ευρωπαϊκές πόλεις να επανεξετάσουν όχι μόνο τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζονται οι υποδομές τους, αλλά συνολικά τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται, λειτουργούν και προστατεύουν τους κατοίκους τους.
Υποδομές που δημιουργήθηκαν με βάση τις κλιματικές συνθήκες προηγούμενων δεκαετιών βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με εντονότερες βροχοπτώσεις, υψηλότερες θερμοκρασίες, πλημμύρες, παρατεταμένους καύσωνες και συχνότερα ακραία καιρικά φαινόμενα. Σύμφωνα με πρόσφατη διεθνή έρευνα, περισσότερο από το 80% των πόλεων δηλώνουν ότι αντιμετωπίζουν ήδη σημαντικούς κλιματικούς κινδύνους.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι απλώς η κατασκευή ισχυρότερων κτιρίων ή μεγαλύτερων αντιπλημμυρικών έργων. Η νέα προσέγγιση στην αστική ανθεκτικότητα αντιμετωπίζει την πόλη ως ένα ενιαίο και αλληλεξαρτώμενο σύστημα, στο οποίο κτίρια, μεταφορές, δίκτυα κοινής ωφέλειας, δημόσιες υπηρεσίες, φυσικό περιβάλλον και πολίτες πρέπει να μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν ακόμη και σε συνθήκες κρίσης.
MULTICLIMACT: Ένα ευρωπαϊκό εργαστήριο για τις ανθεκτικές πόλεις
Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα MULTICLIMACT, το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Horizon της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υλοποιείται την περίοδο 2023–2027.
Το πρόγραμμα συντονίζει ο Ιταλός μηχανικός και ερευνητής Dr Clemente Fuggini και συμμετέχουν ερευνητές, μηχανικοί και τοπικές αρχές από εννέα ευρωπαϊκές χώρες.
Βασική φιλοσοφία του προγράμματος είναι ότι δεν υπάρχει μία λύση που να μπορεί να εφαρμοστεί με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις πόλεις.
Κάθε περιοχή αντιμετωπίζει διαφορετικές απειλές, ανάλογα με τη γεωγραφία, το κλίμα, την πυκνότητα δόμησης, την ηλικία των υποδομών και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του αστικού ιστού.
Για τον λόγο αυτό αναπτύσσονται εργαλεία και μέθοδοι που θα μπορούν να προσαρμόζονται στις ανάγκες κάθε δήμου και κάθε πόλης.
Έγκαιρη προειδοποίηση για πλημμύρες στην Ολλανδία
Στην Ολλανδία, όπου η προστασία από τις πλημμύρες αποτελεί διαχρονικά κεντρικό ζήτημα, το πρόγραμμα επικεντρώνεται στη δυνατότητα καλύτερης πρόβλεψης ακραίων φαινομένων.
Οι ερευνητές έχουν αναπτύξει ένα ψηφιακό σύστημα παρακολούθησης με πολλαπλούς αισθητήρες, το οποίο μπορεί να ανιχνεύει μεταβολές στη στάθμη και την πίεση του νερού, αλλαγές θερμοκρασίας και πιθανές διαρροές.
Στόχος είναι οι αρμόδιες αρχές να αποκτούν νωρίτερα πληροφορίες για πιθανά αδύναμα σημεία των αντιπλημμυρικών υποδομών και να μπορούν να παρεμβαίνουν πριν μία αστοχία εξελιχθεί σε κρίση.
Βαρκελώνη: Πράσινες λύσεις απέναντι σε καύσωνες και πλημμύρες
Στη Βαρκελώνη το πρόβλημα είναι διαφορετικό.
Η πυκνή δόμηση και οι εκτεταμένες σκληρές επιφάνειες εγκλωβίζουν τη θερμότητα, δημιουργώντας έντονο φαινόμενο αστικής θερμικής νησίδας. Παράλληλα, οι έντονες βροχοπτώσεις μπορούν μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα να υπερφορτώσουν τα συστήματα αποχέτευσης.
Σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές, το MULTICLIMACT εξετάζει την εφαρμογή λύσεων βασισμένων στη φύση (Nature-based Solutions).
Μεταξύ των παρεμβάσεων που εξετάζονται βρίσκονται φυτεμένα κανάλια αποστράγγισης με χόρτα και θάμνους, τα οποία μπορούν να συγκρατούν τα όμβρια και ταυτόχρονα να φιλτράρουν ρύπους, καθώς και μικρές «νησίδες» δέντρων και βλάστησης για τη μείωση της θερμοκρασίας στους δρόμους.
Πρόκειται για μία διαφορετική φιλοσοφία αντιμετώπισης της κλιματικής κρίσης: αντί το νερό της βροχής να απομακρύνεται όσο το δυνατόν ταχύτερα μέσω αγωγών, το αστικό τοπίο σχεδιάζεται ώστε να μπορεί να το συγκρατεί, να το απορροφά και να το αξιοποιεί.
Η δύσκολη εξίσωση των ιστορικών πόλεων
Ιδιαίτερη πρόκληση αποτελεί η κλιματική προσαρμογή των ιστορικών πόλεων και κτιρίων.
Στην ιταλική πόλη Camerino, η οποία επλήγη σοβαρά από τους σεισμούς του 2016, οι ερευνητές εξετάζουν πώς η αποκατάσταση ιστορικών κτιρίων μπορεί ταυτόχρονα να τα κάνει πιο ανθεκτικά απέναντι σε μελλοντικούς κινδύνους.
Η λογική δεν περιορίζεται στην αποκατάσταση των ζημιών. Στόχος είναι τα ιστορικά κτίρια να γίνουν ασφαλέστερα και περισσότερο ανθεκτικά, χωρίς να χάσουν την αρχιτεκτονική και πολιτιστική τους ταυτότητα.
Ανάλογη πρόκληση αντιμετωπίζει η Ρίγα της Λετονίας, της οποίας το ιστορικό κέντρο αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Σε τέτοιες περιοχές δεν είναι δυνατόν να εφαρμοστούν χωρίς περιορισμούς συμβατικές λύσεις ενεργειακής αναβάθμισης, όπως φωτοβολταϊκά συστήματα ή εκτεταμένες εξωτερικές επεμβάσεις.
Οι πόλεις καλούνται επομένως να βρουν μία δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην κλιματική ανθεκτικότητα, την ενεργειακή απόδοση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πού πρέπει να επενδύσει πρώτα ένας Δήμος;
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που επιχειρεί να αντιμετωπίσει το MULTICLIMACT αφορά τις ίδιες τις αποφάσεις των τοπικών αρχών.
Κανένας Δήμος δεν διαθέτει απεριόριστους οικονομικούς πόρους για να αναβαθμίσει ταυτόχρονα όλα τα κτίρια, τους δρόμους, τα δίκτυα και τις υποδομές του.
Το κρίσιμο ερώτημα επομένως είναι:
Πού πρέπει να γίνει πρώτα η επένδυση ώστε να επιτευχθεί η μεγαλύτερη δυνατή αύξηση της ανθεκτικότητας;
Για να απαντήσει σε αυτό, το πρόγραμμα επιχειρεί να συνδυάσει δεδομένα από κτίρια, τεχνικές υποδομές, περιβαλλοντικούς αισθητήρες και κλιματικά μοντέλα.
Έτσι μπορεί να αποτυπωθεί όχι μόνο η ευπάθεια μιας συγκεκριμένης υποδομής, αλλά και οι επιπτώσεις που μπορεί να προκαλέσει η αστοχία της σε ολόκληρη την πόλη.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι υπόθεση ενός κτιρίου
Αυτή ακριβώς είναι και η μεγάλη αλλαγή στη σύγχρονη αντίληψη για την κλιματική ανθεκτικότητα.
Ένα νοσοκομείο, για παράδειγμα, μπορεί να διαθέτει ένα εξαιρετικά ανθεκτικό κτίριο. Εάν όμως διακοπεί η ηλεκτροδότηση, πλημμυρίσει ο δρόμος πρόσβασης ή σταματήσει το δίκτυο επικοινωνιών, η δυνατότητά του να λειτουργήσει περιορίζεται δραματικά.
Το ίδιο ισχύει για σχολεία, δημοτικά κτίρια, κοινωνικές υπηρεσίες και εγκαταστάσεις πολιτικής προστασίας.
Για τον λόγο αυτό οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η ανθεκτικότητα πρέπει να εξετάζεται σε επίπεδο ολόκληρου του αστικού συστήματος και όχι μεμονωμένων έργων.
Η βλάβη μιας υποδομής μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις σε πολλές άλλες.
Από τα μεγάλα τεχνικά έργα στις λύσεις βασισμένες στη φύση
Η ευρωπαϊκή πολιτική για την προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή μετατοπίζεται σταδιακά από την αποκλειστική έμφαση στα μεγάλα τεχνικά έργα σε ένα περισσότερο σύνθετο μοντέλο.
Η δημιουργία ανθεκτικών πόλεων περιλαμβάνει πλέον:
- περισσότερο αστικό πράσινο,
- διαπερατά εδάφη και καλύτερη διαχείριση των ομβρίων,
- σκίαση και προστασία από τις υψηλές θερμοκρασίες,
- ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων,
- προστασία κρίσιμων υποδομών,
- καλύτερη παρακολούθηση μέσω δεδομένων και αισθητήρων,
- σχέδια συνέχειας λειτουργίας των δημοτικών υπηρεσιών,
- αλλά και ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών.
Η προσέγγιση αυτή συνδέεται άμεσα και με τις ευρωπαϊκές Αποστολές για την Προσαρμογή στην Κλιματική Αλλαγή και για τις Κλιματικά Ουδέτερες και Έξυπνες Πόλεις.
Η επόμενη μεγάλη πρόκληση για τους Δήμους
Η κλιματική αλλαγή μετατρέπει πλέον την ανθεκτικότητα από έναν επιμέρους περιβαλλοντικό στόχο σε βασική προϋπόθεση του σύγχρονου αστικού σχεδιασμού.
Για τους Δήμους αυτό σημαίνει ότι τα επόμενα χρόνια δεν αρκεί να σχεδιάζουν μεμονωμένα αντιπλημμυρικά έργα, αναπλάσεις ή ενεργειακές αναβαθμίσεις.
Χρειάζεται να γνωρίζουν ποιοι είναι οι πραγματικοί κλιματικοί κίνδυνοι της περιοχής τους, ποιες υποδομές είναι περισσότερο ευάλωτες, ποιες υπηρεσίες πρέπει να συνεχίσουν να λειτουργούν σε μία κρίση και πού μία επένδυση μπορεί να έχει τη μεγαλύτερη δυνατή επίδραση.
Όπως υπογραμμίζει και η ερευνητική ομάδα του MULTICLIMACT, η τελική επιδίωξη δεν είναι απλώς να γίνουν περισσότερο ανθεκτικά τα κτίρια.
Είναι να γίνουν περισσότερο ανθεκτικές οι ίδιες οι πόλεις και, κυρίως, οι κοινωνίες που ζουν μέσα σε αυτές.
Καθώς τα ακραία κλιματικά φαινόμενα γίνονται συχνότερα, το ερώτημα για τις ευρωπαϊκές πόλεις δεν είναι πλέον εάν θα αντιμετωπίσουν την επόμενη κρίση, αλλά πόσο προετοιμασμένες θα είναι όταν αυτή συμβεί.
Περισσότερες πληροφορίες εδώ
MULTICLIMACT (CORDIS)
MULTICLIMACT project website
EU Mission: Climate-Neutral and Smart Cities
EU Mission: Adaptation to Climate Change
Climate resilience of cities
Urban adaptation in Europe
Δείτε επίσης
Νέα πρόσκληση για τα Σχέδια Αστικής Ανθεκτικότητας (Σ.Α.Α.) προϋπολογισμού 16.144.800,00 €
Θεσμικό πλαίσιο για τα Σχέδια Αστικής Ανθεκτικότητας: απόφαση ΥΠΕΝ για τους Δήμους
