Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες κοινωνικές και δημογραφικές προκλήσεις για τις ευρωπαϊκές πόλεις. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με τη σταδιακή αύξηση του ποσοστού των ηλικιωμένων, μεταβάλλει τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και αναδεικνύει έναν νέο, ιδιαίτερα κρίσιμο ρόλο για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Οι Δήμοι δεν καλούνται πλέον μόνο να παρέχουν υπηρεσίες κοινωνικής προστασίας προς την τρίτη ηλικία. Καλούνται να δημιουργήσουν τις συνθήκες ώστε οι μεγαλύτεροι σε ηλικία πολίτες να παραμένουν ενεργοί, αυτόνομοι, κοινωνικά ενταγμένοι και ουσιαστικά παρόντες στη ζωή της κοινότητας.
Αυτό ακριβώς περιγράφει η έννοια της ενεργού και υγιούς γήρανσης: περισσότερα χρόνια ζωής με καλύτερη υγεία, φυσική δραστηριότητα, κοινωνικές σχέσεις, συμμετοχή, ασφάλεια και δυνατότητα των ίδιων των ηλικιωμένων να έχουν λόγο στις αποφάσεις που τους αφορούν.
Ο Δήμος ως βασικός φορέας ενεργού γήρανσης
Η Τοπική Αυτοδιοίκηση βρίσκεται στην καταλληλότερη θέση για να αναπτύξει τέτοιες πολιτικές, επειδή βρίσκεται πιο κοντά στην καθημερινότητα του πολίτη.
Τα ΚΑΠΗ, οι κοινωνικές υπηρεσίες, οι αθλητικές εγκαταστάσεις, οι χώροι πρασίνου, τα πολιτιστικά κέντρα, οι δημοτικές δομές υγείας και πρόνοιας, αλλά ακόμη και ο σχεδιασμός των πεζοδρομίων, των δημόσιων χώρων και των μετακινήσεων, μπορούν να επηρεάσουν άμεσα την ποιότητα ζωής ενός ηλικιωμένου.
Η ενεργός γήρανση, επομένως, δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα κοινωνικής πολιτικής. Συνδέεται με:
- την πρόληψη και την υγεία,
- τη φυσική άσκηση,
- την καταπολέμηση της μοναξιάς και της κοινωνικής απομόνωσης,
- την προσβασιμότητα του δημόσιου χώρου,
- τη βιώσιμη κινητικότητα,
- τον πολιτισμό και τη διά βίου μάθηση,
- τον ψηφιακό εγγραμματισμό,
- την εθελοντική δράση,
- αλλά και την ενεργό συμμετοχή των ηλικιωμένων στη λήψη αποφάσεων.
Με αυτή την έννοια, ένας πραγματικά «φιλικός προς την τρίτη ηλικία» Δήμος δεν είναι απλώς ένας Δήμος που παρέχει περισσότερες κοινωνικές υπηρεσίες. Είναι ένας Δήμος που επιτρέπει στους ανθρώπους να συνεχίζουν να συμμετέχουν στην κοινωνική ζωή καθώς μεγαλώνουν.
Από τους παθητικούς αποδέκτες στους ενεργούς πολίτες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αλλαγή φιλοσοφίας που επιχειρείται τα τελευταία χρόνια σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Οι ηλικιωμένοι αντιμετωπίζονται όλο και λιγότερο ως παθητικοί αποδέκτες κοινωνικής φροντίδας και περισσότερο ως πολίτες με εμπειρία, γνώσεις, ανάγκες και προτάσεις, που μπορούν να συμβάλουν στον σχεδιασμό των πολιτικών που τους αφορούν.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συμμετοχή του Δήμου Φυλής στο ευρωπαϊκό έργο AGEFORCE – Empowering Older Adults for Collective Engagement, το οποίο συγχρηματοδοτείται μέσω του Erasmus+ Sport.
Στο πλαίσιο του προγράμματος, πραγματοποιήθηκαν στον Δήμο τέσσερα Citizen Panels, σε διαφορετικές δημοτικές δομές και με τη συμμετοχή πολιτιστικών συλλόγων, δίνοντας στους ίδιους τους μεγαλύτερους σε ηλικία δημότες τη δυνατότητα να καταθέσουν εμπειρίες, ανάγκες και προτάσεις.
Στο ΚΑΠΗ Ζεφυρίου, η συμμετοχή ήταν ιδιαίτερα μεγάλη. Οι ηλικιωμένοι συζήτησαν, μεταξύ άλλων, για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν στην άσκηση, για το είδος των δραστηριοτήτων που τους ενδιαφέρει και για το πώς θα μπορούσαν να δημιουργηθούν περισσότερες και πιο προσιτές ευκαιρίες φυσικής δραστηριότητας.
Το σημαντικότερο στοιχείο, όμως, βρίσκεται στη διαδικασία: οι δράσεις δεν σχεδιάζονται απλώς για τους ηλικιωμένους, αλλά μαζί με τους ηλικιωμένους.
Η άσκηση ως πολιτική δημόσιας υγείας
Η φυσική δραστηριότητα αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της ενεργού γήρανσης.
Σε επίπεδο Δήμου μπορούν να αναπτυχθούν προγράμματα ήπιας άσκησης, βάδισης, κολύμβησης, χορού, κινησιοθεραπείας και οργανωμένων δραστηριοτήτων σε πάρκα και αθλητικούς χώρους, προσαρμοσμένα στις διαφορετικές ηλικίες και δυνατότητες.
Το κρίσιμο, ωστόσο, είναι να ξεπεραστεί η λογική της αποσπασματικής διοργάνωσης δράσεων.
Χρειάζεται ένας συνολικότερος σχεδιασμός που θα εξετάζει ποιοι ηλικιωμένοι συμμετέχουν, ποιοι αποκλείονται, ποιες είναι οι πραγματικές ανάγκες κάθε γειτονιάς και ποια εμπόδια –οικονομικά, κινητικά, κοινωνικά ή χωρικά– περιορίζουν τη συμμετοχή.
Η συστηματική άσκηση δεν αφορά μόνο τη φυσική κατάσταση. Μπορεί να αποτελέσει ταυτόχρονα εργαλείο πρόληψης, κοινωνικοποίησης και περιορισμού της απομόνωσης.
Οι πόλεις πρέπει να μπορούν να «γηράσκουν» μαζί με τους κατοίκους τους
Η ενεργός γήρανση συνδέεται άμεσα και με τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι πόλεις.
Ένας ηλικιωμένος μπορεί να θέλει να παραμένει δραστήριος, αλλά αυτό γίνεται πολύ δυσκολότερο όταν υπάρχουν κατεστραμμένα ή στενά πεζοδρόμια, ανεπαρκής φωτισμός, έλλειψη καθιστικών, δυσπρόσιτες στάσεις, μεγάλες αποστάσεις από βασικές υπηρεσίες ή δημοτικές εγκαταστάσεις χωρίς επαρκή προσβασιμότητα.
Για τον λόγο αυτό, ο σχεδιασμός για την τρίτη ηλικία πρέπει να αποτελεί οριζόντια πολιτική και όχι αποκλειστική αρμοδιότητα μιας κοινωνικής υπηρεσίας.
Αφορά τις τεχνικές υπηρεσίες, τις υπηρεσίες πρασίνου, τον αθλητισμό, τον πολιτισμό, την κινητικότητα, την πολιτική προστασία, την ψηφιακή εξυπηρέτηση και συνολικά τον σχεδιασμό της πόλης.
ΚΑΠΗ με έναν νέο ρόλο
Ιδιαίτερα σημαντικός μπορεί να αποδειχθεί και ο νέος ρόλος των ΚΑΠΗ.
Πέρα από τις παραδοσιακές υπηρεσίες τους, μπορούν να εξελιχθούν σε τοπικούς κόμβους ενεργού γήρανσης, μέσα στους οποίους θα συνδυάζονται άσκηση, πρόληψη, πολιτισμός, εκπαίδευση, ψηφιακές δεξιότητες, εθελοντισμός και συμμετοχικός σχεδιασμός.
Τα Citizen Panels του AGEFORCE στον Δήμο Φυλής δείχνουν μία ακόμη δυνατότητα: οι δημοτικές δομές μπορούν να λειτουργούν ως σημεία όπου οι μεγαλύτεροι πολίτες δεν συναντιούνται μόνο μεταξύ τους, αλλά συμμετέχουν στη διαμόρφωση των πολιτικών της πόλης.
Η γνώση που προκύπτει από αυτή τη διαδικασία είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη Δημοτική Αρχή, επειδή επιτρέπει οι νέες δράσεις να βασίζονται σε πραγματικές ανάγκες και όχι αποκλειστικά σε διοικητικές εκτιμήσεις.
Μια διαφορετική αντίληψη για την τρίτη ηλικία
Το μεγαλύτερο ίσως στοίχημα της ενεργού γήρανσης είναι τελικά πολιτισμικό.
Μία κοινωνία που γερνά δεν χρειάζεται μόνο περισσότερες δομές φροντίδας. Χρειάζεται ένα διαφορετικό μοντέλο πόλης, στο οποίο η ηλικία δεν σημαίνει απομάκρυνση από την κοινωνική, πολιτιστική και δημόσια ζωή.
Οι μεγαλύτεροι άνθρωποι διαθέτουν εμπειρία, δεξιότητες και γνώση που μπορούν να μεταφερθούν στις νεότερες γενιές. Μπορούν να συμμετέχουν σε εθελοντικές πρωτοβουλίες, περιβαλλοντικές δράσεις, πολιτιστικά προγράμματα, τοπικές διαβουλεύσεις, εκπαιδευτικές δραστηριότητες και κοινωνικά δίκτυα αλληλεγγύης.
Για τους Δήμους, συνεπώς, η πρόκληση είναι διπλή: να υποστηρίζουν όσους χρειάζονται φροντίδα, αλλά ταυτόχρονα να δημιουργούν ευκαιρίες συμμετοχής για όσους μπορούν και θέλουν να παραμένουν ενεργοί.
Το παράδειγμα του AGEFORCE και η συμμετοχή των μελών του ΚΑΠΗ Ζεφυρίου αναδεικνύουν ακριβώς αυτή τη μετάβαση.
Από μια πολιτική «για την τρίτη ηλικία» σε μια πολιτική μαζί με την τρίτη ηλικία.
Και αυτή μπορεί να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες κατευθύνσεις της σύγχρονης Τοπικής Αυτοδιοίκησης τα επόμενα χρόνια.
Διαβάστε επίσης
Ενεργός γήρανση στους δήμους: φροντίδα με κατάρτιση
Οι δήμοι στην πρώτη γραμμή της ενεργού γήρανσης με φόντο το δημογραφικό
Γήρανση του πληθυσμού η μεγαλύτερη πρόκληση για την Αυτοδιοίκηση
Horizon Europe 2025–2027: Η γήρανση του πληθυσμού στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής καινοτομίας των Δήμων
