Οι δημόσιες συμβάσεις καινοτομίας μπορούν να αποτελέσουν πολύ περισσότερα από έναν μηχανισμό αγοράς αγαθών και υπηρεσιών από το Δημόσιο. Μπορούν να κατευθύνουν την αγορά προς νέες λύσεις, να ενισχύσουν την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση και, ταυτόχρονα, να βελτιώσουν με μετρήσιμο τρόπο τις δημόσιες υπηρεσίες.
Αυτό είναι το βασικό μήνυμα νέου insight του Procure Innovation EU Training Programme, το οποίο εξετάζει πώς μπορεί να μετρηθεί η επίδραση του Public Procurement of Innovation – PPI, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση επανεξετάζει τις Οδηγίες για τις δημόσιες συμβάσεις και συζητά εντονότερα τον ρόλο των στρατηγικών κριτηρίων στις αναθέσεις.
Το κρίσιμο ερώτημα, σύμφωνα με το κείμενο, δεν είναι πλέον απλώς αν ένας διαγωνισμός περιλαμβάνει περιβαλλοντικά, κοινωνικά ή άλλα στρατηγικά κριτήρια. Το ζητούμενο είναι εάν τα κριτήρια αυτά οδηγούν πράγματι σε καινοτομία, καλύτερες υπηρεσίες προς τους πολίτες και μετρήσιμα αποτελέσματα πολιτικής.
Οι δημόσιες συμβάσεις δεν αγοράζουν μόνο από την αγορά – μπορούν να την κατευθύνουν
Η ιδιαίτερη αξία των δημόσιων συμβάσεων καινοτομίας είναι ότι δεν περιορίζονται στην προμήθεια όσων προϊόντων ή υπηρεσιών υπάρχουν ήδη στην αγορά.
Μέσω της ζήτησης που δημιουργεί ένας δημόσιος φορέας, μπορεί να δοθεί σαφές μήνυμα προς τις επιχειρήσεις για το πού πρέπει να κινηθεί η αγορά τα επόμενα χρόνια.
Το θέμα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα λόγω του μεγέθους των δημόσιων συμβάσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όπως αναφέρεται στο insight, οι δημόσιες προμήθειες αντιστοιχούν περίπου στο 15% του ΑΕΠ της ΕΕ, ενώ οι συμβάσεις που εμπίπτουν στους ευρωπαϊκούς κανόνες αντιπροσωπεύουν περίπου 616 δισ. ευρώ ετησίως.
Παράλληλα, γίνεται αναφορά στο Industrial Accelerator Act, το οποίο παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 4 Μαρτίου 2026 και προβλέπει, μεταξύ άλλων, απαιτήσεις «Made in EU» ή/και χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος στις δημόσιες συμβάσεις και στα δημόσια προγράμματα στήριξης.
Η κατεύθυνση, επομένως, είναι σαφής: οι δημόσιες συμβάσεις αντιμετωπίζονται πλέον όχι μόνο ως διοικητική διαδικασία αλλά ως μοχλός βιομηχανικής, περιβαλλοντικής και κοινωνικής πολιτικής.
Πρώτο βήμα: Μέτρηση της υφιστάμενης κατάστασης
Το πρώτο βασικό στοιχείο που προτείνει το Procure Innovation EU είναι η δημιουργία μιας σαφούς γραμμής βάσης – baseline πριν ακόμη ξεκινήσει η διαδικασία ανάθεσης.
Για να αποδειχθεί ότι μια καινοτόμος λύση είχε θετική επίδραση, πρέπει να είναι γνωστό ποια ήταν η κατάσταση πριν από την εφαρμογή της.
Η μέτρηση αυτή δεν πρέπει να αφορά μόνο:
- εκπομπές CO₂,
- κατανάλωση ενέργειας και νερού,
- παραγωγή αποβλήτων,
- χρήση πρώτων υλών,
αλλά και κοινωνικούς και λειτουργικούς δείκτες, όπως η ποιότητα των υπηρεσιών όπως την αντιλαμβάνονται οι πολίτες, η προσβασιμότητα, οι χρόνοι ανταπόκρισης, η ασφάλεια, η κοινωνική ένταξη και η επίδραση στις ευάλωτες ομάδες.
Χωρίς αυτή τη βάση σύγκρισης, επισημαίνεται, η περιβαλλοντική, κοινωνική ή καινοτομική επίδραση μιας σύμβασης δεν μετριέται πραγματικά αλλά απλώς θεωρείται ότι υπάρχει.
Οι αναθέτουσες αρχές πρέπει να ορίζουν το αποτέλεσμα και όχι την τεχνολογία
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία του insight αφορά τον τρόπο με τον οποίο συντάσσονται τα τεύχη των διαγωνισμών.
Αντί να περιγράφεται εκ των προτέρων μια συγκεκριμένη τεχνική λύση, η αναθέτουσα αρχή πρέπει να προσδιορίζει ποιο αποτέλεσμα θέλει να επιτύχει.
Για παράδειγμα, ο διαγωνισμός μπορεί να θέτει ως στόχο:
τη μείωση της κατανάλωσης ενέργειας, την αύξηση της επαναχρησιμοποίησης υλικών, τη βελτίωση της προσβασιμότητας, την ενίσχυση της ασφάλειας, τη μείωση των χρόνων εξυπηρέτησης ή τη βελτίωση της εμπειρίας του πολίτη.
Με αυτό τον τρόπο αφήνεται περιθώριο στην αγορά να προτείνει διαφορετικές και καινοτόμες λύσεις.
Η λογική είναι ότι ο δημόσιος φορέας δεν πρέπει απαραίτητα να αγοράζει «μια συγκεκριμένη τεχνολογία», αλλά να ζητά ένα επαληθεύσιμο περιβαλλοντικό, κοινωνικό ή λειτουργικό αποτέλεσμα.
Όχι μόνο τιμή αγοράς – κόστος ολόκληρου του κύκλου ζωής
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο life-cycle cost, δηλαδή το συνολικό κόστος μιας λύσης σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής της.
Η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιορίζεται στην αρχική τιμή της προσφοράς.
Πρέπει να εξετάζονται επίσης:
η συντήρηση, η ενεργειακή κατανάλωση, οι εκπομπές, η διάρκεια ζωής, η δυνατότητα επισκευής και το κόστος διαχείρισης στο τέλος ζωής του προϊόντος ή της υποδομής.
Ταυτόχρονα, πρέπει να αποτιμάται και η ευρύτερη δημόσια αξία που παράγεται, όπως η καλύτερη παροχή υπηρεσιών, η μείωση της ταλαιπωρίας των πολιτών, η ανάπτυξη δεξιοτήτων στους φορείς, η συμμετοχή καινοτόμων μικρομεσαίων επιχειρήσεων και η δυνατότητα μιας λύσης να επαναληφθεί ή να επεκταθεί σε μεγαλύτερη κλίμακα.
Οι δεσμεύσεις πρέπει να μετατρέπονται σε KPIs
Το κείμενο επισημαίνει ακόμη ότι οι περιβαλλοντικές, κοινωνικές και καινοτομικές δεσμεύσεις δεν αρκεί να περιλαμβάνονται απλώς στην προσφορά ενός αναδόχου.
Πρέπει να μετατρέπονται σε συγκεκριμένους Key Performance Indicators – KPIs, οι οποίοι θα παρακολουθούνται καθ’ όλη τη διάρκεια εκτέλεσης της σύμβασης.
Παραδείγματα τέτοιων δεικτών είναι:
η ποσότητα εκπομπών CO₂e που αποφεύγεται, η εξοικονόμηση ενέργειας σε kWh, το ποσοστό ανακυκλωμένων υλικών, η μείωση αποβλήτων, οι βελτιώσεις στην προσβασιμότητα, η ικανοποίηση των πολιτών, η μείωση των χρόνων ανταπόκρισης και η συμμετοχή νέων καινοτόμων προμηθευτών.
Με άλλα λόγια, ένας διαγωνισμός δεν αρκεί να χαρακτηρίζεται «πράσινος», «καινοτόμος» ή «κοινωνικά υπεύθυνος». Οι σχετικοί ισχυρισμοί πρέπει να συνοδεύονται από μετρήσιμα και επαληθεύσιμα δεδομένα.
Η αξιολόγηση δεν τελειώνει με την ολοκλήρωση της σύμβασης
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο είναι ότι η επίδραση ενός PPI πρέπει να εξετάζεται και μετά την ολοκλήρωση της δημόσιας σύμβασης.
Πρέπει, για παράδειγμα, να αξιολογείται εάν η λύση:
υιοθετήθηκε και από άλλους φορείς, έγινε οικονομικότερη με την πάροδο του χρόνου, προσέλκυσε νέους καινοτόμους προμηθευτές, δημιούργησε πρότυπα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξανά ή ενίσχυσε συνολικά την καινοτομική ικανότητα της αγοράς.
Παράλληλα, πρέπει να εξετάζεται και το κοινωνικό αποτέλεσμα: αν βελτιώθηκε η ποιότητα ζωής, η πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες, αν περιορίστηκαν ανισότητες και αν τα οφέλη της πράσινης μετάβασης έφτασαν πράγματι στους πολίτες.
Μεγάλο κενό σήμερα η μέτρηση των περιβαλλοντικών αποτελεσμάτων
Το insight παραπέμπει και στην έκθεση Government at a Glance 2025 του OECD, σημειώνοντας μια σημαντική αδυναμία.
Παρότι το 69% των χωρών που έχουν στόχους για τις πράσινες δημόσιες συμβάσεις έχει θεσπίσει ποσοτικούς στόχους, μόλις το 10% των χωρών που χρησιμοποιούν KPIs στις δημόσιες συμβάσεις μετρά πραγματικά την περιβαλλοντική τους επίδραση.
Το στοιχείο δείχνει ότι, παρότι οι πράσινες και στρατηγικές δημόσιες συμβάσεις έχουν πλέον ενταχθεί στις πολιτικές των περισσότερων κυβερνήσεων, η ουσιαστική αποτίμηση των αποτελεσμάτων τους παραμένει περιορισμένη.
Το επόμενο βήμα για Δήμους και δημόσιους φορείς
Η προσέγγιση αυτή έχει άμεσο ενδιαφέρον και για τους Δήμους, τις Περιφέρειες και τις υπόλοιπες αναθέτουσες αρχές.
Μια προμήθεια φωτισμού, ένα πληροφοριακό σύστημα, μια υπηρεσία καθαριότητας, μια ενεργειακή αναβάθμιση δημοτικού κτιρίου ή μια σύμβαση διαχείρισης αποβλήτων μπορεί να αντιμετωπιστεί όχι απλώς ως αγορά εξοπλισμού ή υπηρεσιών αλλά ως εργαλείο επίτευξης συγκεκριμένων στόχων πολιτικής.
Το κρίσιμο είναι αυτοί οι στόχοι να αποτυπώνονται εξαρχής, να συνοδεύονται από δείκτες, να παρακολουθούνται κατά την εκτέλεση της σύμβασης και να συγκρίνονται με την κατάσταση πριν από την προμήθεια.
Η ευρωπαϊκή κατεύθυνση, όπως αποτυπώνεται στο νέο insight, μπορεί να συνοψιστεί σε μία αρχή: κάθε ευρώ που δαπανάται σε δημόσιες συμβάσεις καινοτομίας πρέπει να μπορεί να συνδεθεί με ένα μετρήσιμο αποτέλεσμα — είτε πρόκειται για λιγότερες εκπομπές και χαμηλότερη ενεργειακή κατανάλωση είτε για ταχύτερες υπηρεσίες, μεγαλύτερη προσβασιμότητα, συμμετοχή καινοτόμων ΜμΕ ή τη δημιουργία νέων αγορών μέσω της δημόσιας ζήτησης.
