Σε τροχιά ενεργοποίησης μπαίνει, ύστερα από δεκαετίες καθυστερήσεων, ο θεσμός της Μεταφοράς Συντελεστή Δόμησης (ΜΣΔ), με την ολοκλήρωση των πρώτων μελετών για τον καθορισμό Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή (ΖΥΣ) και την πιλοτική λειτουργία της Ψηφιακής Τράπεζας Γης. Η εξέλιξη δημιουργεί νέες δυνατότητες για την αποζημίωση ιδιοκτητών διατηρητέων και δεσμευμένων ακινήτων, αλλά ταυτόχρονα εγείρει σοβαρά ζητήματα για τον πολεοδομικό σχεδιασμό, τις υποδομές και τον ρόλο της Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν από το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ), οι μελετητές του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΤΕΕ) ολοκλήρωσαν την πρώτη φάση προσδιορισμού των Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή Δόμησης σε 50 Δημοτικές Ενότητες, προτείνοντας συνολικά 194 περιοχές στις οποίες θα μπορούσε να επιτραπεί πρόσθετη δόμηση μέσω της μεταφοράς συντελεστή.
Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη, καθώς σήμερα παραμένουν ανενεργοί 3.837 τίτλοι μεταφοράς συντελεστή, που αντιστοιχούν σε 428.602 τετραγωνικά μέτρα.
Ωστόσο, το κρίσιμο ζήτημα για τους Δήμους δεν είναι μόνο η ενεργοποίηση αυτών των δικαιωμάτων, αλλά κυρίως πού θα μεταφερθεί η πρόσθετη δόμηση, με ποιες πολεοδομικές προϋποθέσεις και ποιος θα αποφασίζει για την επιβάρυνση των τοπικών κοινωνιών.
Οι 194 ζώνες και η γεωγραφική κατανομή τους
Η πρώτη δέσμη των μελετών αφορά 50 από τις συνολικά 84 Δημοτικές Ενότητες που περιλαμβάνονται στο συγκεκριμένο μελετητικό έργο.
Η μεγαλύτερη συγκέντρωση προτεινόμενων Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή καταγράφεται στην Αττική και στην Κεντρική Μακεδονία.
Ειδικότερα:
- 62 ζώνες προτείνονται στον Βόρειο Τομέα Αθηνών και στην Ανατολική Αττική.
- 55 ζώνες στην Κεντρική Μακεδονία.
- 32 ζώνες στην Κρήτη, στις Περιφερειακές Ενότητες Ηρακλείου και Χανίων.
- 12 ζώνες στη Μαγνησία.
- 11 ζώνες στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.
- 6 ζώνες στην Πάτρα.
- 6 ζώνες στη Στερεά Ελλάδα.
- 4 ζώνες στην Καστοριά.
- 4 ζώνες στο Ναύπλιο.
Η συγκεκριμένη κατανομή δείχνει ότι η εφαρμογή του θεσμού μπορεί να επηρεάσει σημαντικά περιοχές που ήδη αντιμετωπίζουν πιέσεις από την οικιστική ανάπτυξη, την κυκλοφοριακή συμφόρηση και την ανεπάρκεια κοινόχρηστων χώρων.
Πρέπει, πάντως, να διευκρινιστεί ότι οι περιοχές αυτές αποτελούν προτάσεις των μελετητών και όχι ήδη θεσμοθετημένες Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή Δόμησης.
Τι σημαίνει η μεταφορά συντελεστή δόμησης
Ο θεσμός της Μεταφοράς Συντελεστή Δόμησης προβλέπει τη δυνατότητα μεταβίβασης δικαιωμάτων δόμησης από ένα ακίνητο στο οποίο δεν μπορούν να αξιοποιηθούν σε άλλο ακίνητο, όπου επιτρέπεται η πρόσθετη δόμηση.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα διατηρητέα κτίρια, των οποίων οι ιδιοκτήτες δεν μπορούν να εξαντλήσουν τον προβλεπόμενο συντελεστή δόμησης λόγω των περιορισμών προστασίας τους.
Αντίστοιχες περιπτώσεις αφορούν ακίνητα με ειδικές πολεοδομικές δεσμεύσεις ή ιδιοκτησίες που προορίζονται για κοινόχρηστους και κοινωφελείς χώρους, εφόσον πληρούνται οι νόμιμες προϋποθέσεις.
Με τη μεταφορά συντελεστή, ο ιδιοκτήτης μπορεί να αποζημιωθεί οικονομικά για το δικαίωμα δόμησης που δεν μπορεί να ασκήσει.
Η δυνατότητα αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία και για τους Δήμους, καθώς μπορεί να διευκολύνει τη διατήρηση διατηρητέων κτιρίων, την προστασία ιστορικών περιοχών και την υλοποίηση πολεοδομικών δεσμεύσεων.
Παράλληλα, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα πρόσθετο εργαλείο για την αντιμετώπιση χρόνιων προβλημάτων που συνδέονται με δεσμευμένα ακίνητα και τη δημιουργία κοινόχρηστων χώρων, χωρίς όμως να υποκαθιστά τις νόμιμες διαδικασίες και υποχρεώσεις αποζημίωσης.
Οι Δήμοι αντιμέτωποι με νέα πολεοδομικά δεδομένα
Το σημαντικότερο ζήτημα που ανακύπτει αφορά τη σχέση των Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή με τον συνολικό πολεοδομικό σχεδιασμό κάθε Δήμου.
Η μεταφορά συντελεστή δεν αποτελεί απλώς μια συναλλαγή μεταξύ ιδιοκτητών ακινήτων. Συνεπάγεται πραγματική αύξηση της επιτρεπόμενης δόμησης στις περιοχές υποδοχής.
Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση του πληθυσμού, μεγαλύτερη κυκλοφοριακή επιβάρυνση, πρόσθετες ανάγκες στάθμευσης και αυξημένες απαιτήσεις από τα δίκτυα ύδρευσης, αποχέτευσης και τις υπόλοιπες δημοτικές υποδομές.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, επομένως, η αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας κάθε περιοχής.
Δεν αρκεί να διαπιστώνεται ότι υπάρχουν οικόπεδα στα οποία μπορεί να προστεθεί δομήσιμη επιφάνεια. Πρέπει να εξετάζεται εάν η περιοχή διαθέτει τις αναγκαίες υποδομές και τους κοινόχρηστους χώρους για να υποδεχθεί την πρόσθετη ανάπτυξη.
Το βασικό ερώτημα είναι εάν οι νέες ΖΥΣ θα προκύψουν ως αποτέλεσμα ολοκληρωμένου πολεοδομικού σχεδιασμού ή εάν ο σχεδιασμός θα κληθεί εκ των υστέρων να προσαρμοστεί στις ανάγκες της αγοράς δικαιωμάτων δόμησης.
Η πρώτη αντίδραση από τον Δήμο Διονύσου
Ήδη έχουν εκφραστεί προβληματισμοί από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Ο Δήμος Διονύσου στην Αττική έχει θέσει το ζήτημα της ενδεχόμενης ασυμβατότητας μεταξύ των προτεινόμενων Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή και των Τοπικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΤΠΣ) που βρίσκονται σε εξέλιξη.
Το πρόβλημα έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς την ίδια περίοδο εκπονούνται σε ολόκληρη τη χώρα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια, τα οποία καλούνται να καθορίσουν τις χρήσεις γης, τους όρους δόμησης και τις κατευθύνσεις ανάπτυξης για τις επόμενες δεκαετίες.
Εάν οι ΖΥΣ σχεδιαστούν ανεξάρτητα από τα ΤΠΣ, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθούν αντικρουόμενες πολεοδομικές προβλέψεις.
Για παράδειγμα, ένα Τοπικό Πολεοδομικό Σχέδιο μπορεί να επιδιώκει τον περιορισμό της οικιστικής πυκνότητας σε μια περιοχή, ενώ μια παράλληλη μελέτη ΖΥΣ να προτείνει την υποδοχή πρόσθετου συντελεστή.
Η ανάγκη συντονισμού των δύο διαδικασιών είναι επομένως καθοριστική.
Η Ψηφιακή Τράπεζα Γης και η προτεραιότητα στους Δήμους
Καθοριστικό ρόλο στην εφαρμογή του θεσμού θα διαδραματίσει η Ψηφιακή Τράπεζα Γης, η οποία βρίσκεται ήδη σε πιλοτική λειτουργία υπό τη διαχείριση του ΤΕΕ.
Μέσω της πλατφόρμας θα πραγματοποιείται η καταγραφή και αντιστοίχιση των δικαιωμάτων μεταφοράς συντελεστή με τα ακίνητα που μπορούν να τα υποδεχθούν.
Η διαδικασία προβλέπει συγκεκριμένη γεωγραφική προτεραιότητα.
Αρχικά επιδιώκεται η αντιστοίχιση προσφοράς και ζήτησης συντελεστή εντός του ίδιου Δήμου.
Εάν αυτό δεν είναι εφικτό, εξετάζεται η δυνατότητα μεταφοράς σε όμορο Δήμο και στη συνέχεια, σύμφωνα με τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, σε επίπεδο Περιφερειακής Ενότητας ή Περιφέρειας.
Η πρόβλεψη αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την Αυτοδιοίκηση.
Ένας Δήμος με σημαντικό αριθμό διατηρητέων ή δεσμευμένων ακινήτων μπορεί να διαθέτει μεγάλο απόθεμα δικαιωμάτων δόμησης, χωρίς να έχει αντίστοιχη δυνατότητα υποδοχής τους.
Αντίθετα, άλλος Δήμος μπορεί να διαθέτει περιοχές στις οποίες θα επιτρέπεται η απορρόφηση πρόσθετου συντελεστή.
Έτσι, οι πολεοδομικές επιβαρύνσεις και τα οικονομικά οφέλη από τη μεταφορά συντελεστή δεν είναι δεδομένο ότι θα κατανέμονται στον ίδιο Δήμο.
Αυτό δημιουργεί ένα πρόσθετο ζήτημα χωρικής και οικονομικής ισορροπίας μεταξύ των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Ποιοι Δήμοι διαθέτουν τους περισσότερους τίτλους
Τα στοιχεία του ΥΠΕΝ δείχνουν ότι η μεγαλύτερη συγκέντρωση υφιστάμενων δικαιωμάτων μεταφοράς συντελεστή εντοπίζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα.
Συγκεκριμένα, το 72,4% της μεταφερόμενης επιφάνειας συγκεντρώνεται στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, ενώ το υπόλοιπο 27,6% στην υπόλοιπη χώρα.
Σε επίπεδο Περιφερειών, η Αττική και η Κεντρική Μακεδονία συγκεντρώνουν από κοινού το 79,6% της συνολικής επιφάνειας.
Οι Δήμοι με τη μεγαλύτερη καταγεγραμμένη μεταφερόμενη επιφάνεια είναι:
- Δήμος Αθηναίων: 132.820,93 τ.μ.
- Δήμος Θεσσαλονίκης: 57.983,52 τ.μ.
- Δήμος Πειραιά: 21.624,34 τ.μ.
Σημαντικές επιφάνειες καταγράφονται επίσης στους Δήμους Γαλατσίου, Χαλανδρίου, Καρδίτσας, Πατρέων, Ελευσίνας, Κορδελιού–Ευόσμου, Βόλου, Κηφισιάς και Καλαμαριάς.
Τα στοιχεία αυτά αφορούν την προέλευση των δικαιωμάτων μεταφοράς και δεν σημαίνουν ότι οι συγκεκριμένοι Δήμοι θα υποδεχθούν υποχρεωτικά αντίστοιχη πρόσθετη δόμηση.
Έως 16,4 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα δυνητικών δικαιωμάτων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εκτίμηση ότι, πέρα από τους υφιστάμενους ενεργούς τίτλους, η δυνητική προσφορά δικαιωμάτων μεταφοράς συντελεστή μπορεί να φτάσει τα 16,4 εκατομμύρια τετραγωνικά μέτρα.
Το μέγεθος αυτό αναδεικνύει την κλίμακα που θα μπορούσε να αποκτήσει μελλοντικά ο θεσμός.
Δεν πρόκειται, βεβαίως, για επιφάνεια που έχει ήδη εγκριθεί να μεταφερθεί ούτε για πρόσθετη δόμηση που πρόκειται αυτομάτως να πραγματοποιηθεί.
Αποτελεί όμως ένδειξη της μεγάλης πίεσης που θα μπορούσε να ασκηθεί στις περιοχές υποδοχής, εφόσον ενεργοποιηθεί σημαντικό μέρος αυτών των δικαιωμάτων.
Η πραγματική δυνατότητα αξιοποίησής τους θα εξαρτηθεί από τις θεσμοθετημένες ΖΥΣ, τους πολεοδομικούς περιορισμούς, τη διαθέσιμη χωρητικότητα και τη ζήτηση στην αγορά.
Τι πρέπει να διεκδικήσουν οι Δήμοι
Η επανεκκίνηση της Μεταφοράς Συντελεστή Δόμησης δημιουργεί την ανάγκη ουσιαστικής συμμετοχής της Τοπικής Αυτοδιοίκησης στον σχεδιασμό και στην εφαρμογή του νέου μηχανισμού.
Οι Δήμοι έχουν κάθε λόγο να ζητήσουν:
- Πλήρη ενημέρωση και πρόσβαση στις μελέτες που αφορούν τις προτεινόμενες Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή εντός των διοικητικών τους ορίων.
- Υποχρεωτικό συντονισμό με τα Τοπικά και Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια, ώστε να αποφεύγονται αντικρουόμενες προβλέψεις.
- Τεκμηριωμένη αξιολόγηση της φέρουσας ικανότητας κάθε περιοχής, με συνεκτίμηση των δικτύων, της κυκλοφορίας, των κοινόχρηστων χώρων και των περιβαλλοντικών περιορισμών.
- Ουσιαστική συμμετοχή των Δημοτικών Συμβουλίων στη διαδικασία διαβούλευσης πριν από τη θεσμοθέτηση των ζωνών.
- Πρόβλεψη για την ενίσχυση των δημοτικών υποδομών στις περιοχές που θα υποδεχθούν πρόσθετη δόμηση.
- Διαφάνεια στη λειτουργία της Ψηφιακής Τράπεζας Γης, ώστε να είναι γνωστά τα δικαιώματα που μεταφέρονται και οι περιοχές που επιβαρύνονται.
Ιδιαίτερα σημαντικό είναι να εξεταστεί και η δυνατότητα αξιοποίησης του μηχανισμού για την επίλυση χρόνιων προβλημάτων των Δήμων με δεσμευμένους κοινόχρηστους χώρους, διατηρητέα κτίρια και πολεοδομικές εκκρεμότητες.
Στόχος η πλήρης λειτουργία στις αρχές του 2027
Η Ψηφιακή Τράπεζα Γης βρίσκεται σήμερα σε δοκιμαστική λειτουργία, με εκτιμώμενο χρονικό ορίζοντα πλήρους ενεργοποίησης τις αρχές του 2027.
Η προοπτική αυτή εξαρτάται από την ολοκλήρωση των μελετών, τη θεσμοθέτηση των Ζωνών Υποδοχής Συντελεστή και την ολοκλήρωση των αναγκαίων διοικητικών και τεχνικών διαδικασιών.
Επομένως, η έναρξη λειτουργίας της ηλεκτρονικής πλατφόρμας δεν συνεπάγεται από μόνη της και την άμεση δυνατότητα πραγματοποίησης μεταφορών συντελεστή σε όλες τις περιοχές.
Το μεγάλο στοίχημα για την Τοπική Αυτοδιοίκηση είναι να μη μετατραπεί η Μεταφορά Συντελεστή Δόμησης σε έναν μηχανισμό αύξησης της οικοδομικής εκμετάλλευσης χωρίς αντίστοιχη πρόβλεψη για τις ανάγκες των πόλεων.
Ο θεσμός μπορεί να συμβάλει στην προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, στην αποζημίωση ιδιοκτητών και στην απόκτηση κοινόχρηστων χώρων.
Μπορεί όμως και να επιβαρύνει περαιτέρω περιοχές που ήδη αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα υποδομών και ποιότητας ζωής.
Η διαφορά θα κριθεί από τον τρόπο με τον οποίο θα καθοριστούν οι Ζώνες Υποδοχής, τη σύνδεσή τους με τον ολοκληρωμένο πολεοδομικό σχεδιασμό και τον πραγματικό ρόλο που θα έχουν οι Δήμοι στη λήψη των αποφάσεων.
Γιατί η δυνατότητα πρόσθετης δόμησης δεν σημαίνει αυτομάτως και δυνατότητα μιας πόλης να την αντέξει.

